|
چهل
تجربه، چهل روايت از واقعيت زندان
زنان سياسی در زمان شاه
گفتگويی
با ويدا حاجبي
بتازگی
كتابی بنام "دادِ بی داد"
خاطرات زنان زندانی در زمان شاه
در آلمان منتشر شده است. اين كتاب به
كوشش ويدا حاجبی تبريزی تهيه
شده و به اين مناسبت گفتگويی با
ويدا حاجبی انجام دادهايم كه
میخوانيد:
چه
انگيزه
ای باعث شد كه به جمع آوری
خاطرات زنان زندانی سياسی در
زمان شاه دست بزنی؟ در اين
كار چه هدفی را دنبال كرده ای؟
همان
طور كه در مقدمة كتاب گفته ام، از
چندين سال پيش بازنگری به گذشته
و سنجش آن با نگاه امروز برايم به
موضوعی ضروری تبديل شد. متوجه
شدم كه بدون شناختن ريشه های
فكری گذشته نمی توان به ايده
های نوين دست يافت. ايده های
نوين در صورتی كه با ارزيابی
تجربيات گذشته همراه نشود، از حد
شعار و تقليد يا الگوبرداری
فراتر نمی رود. با اين تلقی
بود كه بازنگری به دورانی كه
بخش مهمی از زندگی سياسی
فردی و بخشی از تاريخ جامعه
ی ما را تشكيل می دهد. يعنی
زندان، برايم اهميت يافت. البته با
توجه به اين كه زندان زنان سياسی
در دوران شاه بخش كوچكی از تاريخ
گذشته به حساب می آيد.
استقبال
هم بندانت از اين طرح و پيشنهاد
چگونه بود؟
روايت
های اين كتاب را مديون همكاری
و همفكری صميمانة خيلی از هم بندانم
هستم. واقعيت اين است كه بسياری
از اين روايت ها بيان
صادقانة
اين همكاری ها است. گرچه برخورد
به گذشته و سنجش آن كار آسانی
نيست. به خصوص در جامعة ما كه تجربة
دموكراسی و نقد، سنتی جا
افتاده
نيست و جا
افتادن
آن نياز به يك پروسه دارد.
اين
را هم اضافه كنم كه صداقت، نكته
بينی ها و حساسيت های
بسياری از هم بندانم در بيان
روايت های اين مجموعه برای من
بسيار آموزنده و روشنگر بوده است.
در واقع، خودم هم توانستم تجربة
زندان را بار ديگر با برداشت و نگاه
هايی متفاوت از برداشت خودم،
ببينم و دوباره تجربه كنم.
تصويری
كه از زندان زنان سياسی در زمان
شاه در اين مجموعه ارائه شده تا چه
اندازه كامل و جامع است؟
نزديك
به چهل نفر در روايت های اين
مجموعة دو جلدی شركت داشته اند.
طبعاٌ روايت چهل نفر از ميان سيصد و
خرده ای زندانی نمی تواند
تصويری كامل باشد. به ويژه كه به
رغم خواست و كوششم، نتوانستم به هيچ
روايتی از زندانبانان دست يابم.
شايد اين حرف در عرف رايج چندان
نگنجد. ولی واقعيت اين است كه در
صدد برآمدم از بعضی از
زندانبانان هم روايتی تهيه كنم،
كه ممكن نشد.
به
هر رو، در اين مجموعه توانسته ام
روند شكل گيری نخستين زندان زنان
و مسير تحولات آن را از سال 50 تا 57
واز زاوية نگاه های متفاوت نشان
بدهم. می شود گفت كه تصويريست
نسبتاٌ جامع از كليت زندان. می
گويم نسبتاٌ، چون برای كاملتر و
جامعتر شدن جای زياد دارد.
ويژگی
های اين مجموعه و تفاوت های آن
با كتابهای «خاطرات زندان» كه امروز به
وفور در بازار پيدا ميشود
چيست؟
همان
طور كه در متن كتاب ميتوان ديد،
نگاه ها به يك موضوع يا يك اتفاق
واحد متفاوت است. علاوه بر اين كه
روايت ها و خاطره ها در زمان و دوره
ای واحد يكسان نيستند.
در
واقع حساسيت ها و نگاه های آدم ها
به مسائل و موضوعات متفاوت است.
مثلا آن چه كه برای من اهميتی
ويژه داشته و در خاطرم مانده
برای ديگری امری بی
اهميت بوده و فراموش شده است. در اين
مجموعه هر كسی با ذهنيت و برداشت
خاص خودش به مسائل و اتفاق ها
برخورد ميكند. انسان ها ذهنی
يا سوبژكتيو هستند. و ويژگی اين
مجموعه در همين چندگرائی نگاه ها
و برداشت هاست. با در كنار هم گذاشتن
همة روايت هاست كه خواننده ميتواند
به شناختی كلی تر و جامع تر از
زندان آن دوره دست يابد.
چرا
به عنوان يكی از اولين و پرسابقه
ترين زندانی سياسی زن، خاطرات
خودت را به رشتة تحرير در نياورده
ای؟ آيا نمی توانستی از اين
طريق به هدفت دست يابی؟
شايد
اين كار پيش از انتشار اين كتاب،
بايد صورت می گرفت. اما از آنجا
كه هيچ يك از روايت كنندگان از
روايت ديگری اطلاع نداشتند،
امانت داری در نفسِ گردآوری،
ايجاب می كرد كه من از روايت
های خودم پرهيز كنم. گرچه
گفتنی كم نداشتم.
در
فهرست بندی كتاب چه معيارها و
نكاتی را در نظر گرفته ای؟ چرا
آن را در دو جلد منتشر ميكنی؟
فهرست
بندی پيش از هر چيز بر اساس مسير
تاريخی زندان، يعنی از سال 1350
تا سال 1357 است. روايت های هر
فصل مربوط ميشوند به يكی از
اين دورة های مشخص. و هر دوره
تقسيم ميشود به چندين موضوع:
نظير دستگيری، دادگاه و غيره. در
عين حال هر دوره به موضوعات خاص آن
دوره نيز تقسيم شده است. به عنوان
مثال در آغازِ شكل گيری بند
سياسی، بخشی از روايت ها
مربوط ميشود به زندانيان جنحه و
جنائی. چرا كه در اين دوره از
زندان، زندانيان سياسی در
اتاقی نزديك زندانيان،جنحه و
جنائی، به سر می بردند.
به
علاوه در فهرست بندی به نسبتی
كه تعداد زندانيان افزايش يافته،
تعداد روايت ها نيز بيشتر و متنوع
تر شده است. خلاصه اين كه فهرست
بندی به نوعی، بيان تغيير و
تحولات سياسی در جامعه و به تبع
آن تغيير و تحول كمی و كيفی آن
در زندان نيز هست.
جلد
اول كه مربوط ميشود به سال
های 50 تا 54 حدود 350 صفحه است. جلد
دوم مربوط ميشود به سال های 54
تا 57 كه صفحات بيشتری را در بر
می گيرد. حجم بالای صفحات و
طولانی شدن زمان تهيه و تنظيم
روايت ها علل اصلی دو جلدی شدن
كتاب است.
تا چه
اندازه به عنوان گرد آورندة خاطرات
و تجربيات روايت شده از جانب
ديگران، دخل و تصرف كرده ای؟
سبك
و ساخت و پرداخت روايت ها طبعاٌ
به عهدة من بوده. اما آنچه مربوط به
مضمون روايت ها می شود، كمترين
دخالتی در آن نداشته ام، جز در
شيوة پرسش ها هنگام گفتگو. علاوه
بر اين كه در پايان كار، همة روايت
كنندگان، مطالبِ مربوط به خودشان
را كتباٌ تائيد كرده اند.
كی
منتظر جلد دوم باشيم؟
همان
طور كه گفتم حجم جلد دوم به مراتب
بيشتر از جلد اول است. با اين كه بيش
از نيمی از آن تهيه شده، نمی
توانم تاريخ معيينی را برای
پايان كار تعيين كنم. اميد دارم هر
چه زودتر از پس آن برآيم.
|
