نیازی به "میان بر" نیست

با نسل پنجمی ها راه را ادامه دهیم

نوشين احمدي خراساني

اين دوران 2 ساله به احتمال زياد بهترين دوران زندگي جمعي ماست، اجازه دهيم از اين دوران بهره‎ها ببريم: بيافرينيم، به ميان مردم برويم، آزمون و خطا كنيم، استعدادهاي‎مان را بروز دهيم، با خواهران‎مان از ديگر كشورهاي جهان تعامل داشته باشيم، از تجربه گروه‎هاي مختلف و فرودست زنان ساختار ستم و سلطه را عميق‎تر بشناسيم، كار گروهي را گسترش دهيم، گروه‎هاي هنري و نمايش‎هاي خياباني در شهرهاي مختلف برگزار كنيم، به ياري و هم‎فكري يكديگر ادبيات كمپين برابری را شكل دهيم و طعم گس آن را مزه مزه كنيم.

كمپين يك ميليون امضاء با حضور جوانان پرشور (نسل پنجم فعالان جنبش زنان در ايران) كليد خورد و به دشواري قدم‎هاي اوليه را برداشت و با انرژي فوق‎العاده‎اي هم‎چنان به راه خود ادامه مي‎دهد. بار سنگين پيشبرد آن نيز بر شانه‎هاي لاغر اما استوار اين نسل جديد قرار دارد. نسل پنجمي‎ها در 22 خرداد 85 خود را مهياي تغيير كردند، بيشترين هزينه را در ميدان هفت تير پرداختند و در تداوم آن حركت ـ در كمپين يك ميليون امضاء ـ هم‎چنان پايداري مي‎كنند، هزينه مي‎پردازند، در فضاهاي عمومي با طرح بحث‎هاي اقناعي با مردم امضاء جمع‎آوري مي‎كنند، سايت‎ها و بلاگ‎ها را جان مي‎بخشند و ذهن و قلم خلاق‎شان، در عرصه‎ي نظريه‎پردازي و ثبت تاريخ مكتوب جنبش زنان، بي‎وقفه جاري و جوشان است.

برخي از ما فعالان نسل‎هاي پيشين در شرايطي با اين جوانان تازه نفس پيوند خورديم كه حتا اميد به ادامه‎ي حركت‎هاي كوچك و محدود را هم از دست داده بوديم، اما اين نسل جوان و با شهامت روح تحول‎خواهي تازه‎اي بر كالبد خسته‎ي جنبش زنان دميد. اما اين نسل پنجمي‎ها كه هستند؟

نسل پنجم فعالان جنبش زنان يا فمينيسم موقعيتي

قبل از شروع بحث يادآوري مي‎كنم كه مي‎دانم اين تصور از ظهور نسل جديد فمينيست‎هاي ايراني، صرفا مي‎تواند در دايره برداشت شخصي و حسي‎ام محدود باشد، از اين‎رو بررسي بيشتر آن را به نوشته‎هاي ديگر وامي‎گذارم.

در اين‎جا پنج نسل فمينيست‎هاي ايراني را نه فقط بر مبناي هرم سني كه بويژه بر اساس گرايش‎هايي كه از يكصدسال پيش در جنبش زنان به‎وجود آمده و فعال بوده است در نظر گرفته‎ام. اين تقسيم نسلي، بر پايه‎ي نوع خواسته‎ها، روش حركت و مبارزه، و بالاخره از منظر شرايط زيست‎شان در دوره‎هاي مختلف اجتماعي ـ سياسي صورت گرفته است:

1 ـ نسل اول، "فمينيست‎هاي اوليه" بودند كه در دوران مشروطيت علاوه بر خواست‎ استقلال و طرح مطالبه‎ي حق راي، خواسته‎ي اصلي‎شان (يعني آن‎ درخواستي كه بر جنبش زنان در آن دوره تفوق داشت) خواست آموزش و تحصيل براي دختران بود. اين نسل خواسته‎ي خود را بااتكاء به توانمندي‎هاي خود فعالان جنبش، دنبال كرد و به شكلي مستقل ادامه داد.

2 ـ نسل دوم فمينيست ها در دوران تثبيت حكومت رضاشاه ظهور كردند كه با توجه به شرايط سياسي آن دوران مجبور به تغيير رويه شدند و خواسته‎ها و روش حركت‎شان را نيز با توجه به شرايط تغيير دادند. آنان با توجه به بسته بودن فضاي سياسي تلاش كردند تا براي ماندگاري، در شكل رسميت‎يافته‎تري حركت كنند. از اين‎رو مي‎بينيم كه در جنبش زنان در اين دوره، كارهاي خيريه و آموزشي و گسترش فرهنگ و آداب و روابط مدرن شهري عمده‎ شد يعني بر فعاليت‎هاي اجتماعي و كمتر انتقادي متمركز شد (هرچند در سال‎هاي 1320 تا 1333 شكل سياسي‎تري به‎خود گرفت)

3 ـ نسل سوم فمينيست‎ها با توجه به شرايط اجتماعي زمان محمدرضا شاه روش‎هاي متفاوتي را پي گرفتند و به ‎ناگزير به دو جريان عمده تبديل شدند. برخي از آن‎ها بحث كسب حقوق زنان و تغيير قوانين زن‎ستيز در شكلي محدود از بالا و نيز در سطوح بين‎المللي پيگيري كردند و بخشي نيز به شكل گسترده براي تغيير كل حاكميت و به منظور زندگي عادلانه‎تر براي خود (”خودي“ كه بر هويت زنانه‎اش تاكيد ويژه‎اي نداشت، اما به‎ يقين از وضعيت‎اش نگران و ناراضي بود) در سازمان‎هاي سياسي وارد شدند و فعاليت كردند. 4 ـ نسل چهارم، فمينيست‎هايي را شامل مي‎شود كه بعد از انقلاب (و به‎طور خاص‎تر بعد از جنگ)، به گسترش مسائل زنان و فمينيسم در سطح جامعه و گسترش مباحث فمينيستي و سازمان دهي مجدد خود و طرح ”مسئله‎اي به نام زن“ در سطح گسترده فعاليت خود را آغاز ‎كردند. اين نسل به ناچار و به دليل آن‎كه وارث فضاي راديكال انقلاب بود نگاه‎اش به مسئله‎ي زن تاحدود زيادي ايدئولوژيك بود به اين معنا كه خط ‎‎كشي‎هاي سياسي و ايدئولوژيك هنوز برايش هويت‎ساز بود كه البته اين امر شامل همه‎ي زنان از مذهبي و لائيك و چپ مي‎شد.

5 ـ اما نسل پنجم فمينيست‎هاي ايراني كه آن را با توجه به رويكرد و روش و شرايط متفاوت‎اش، نسل جديدي شناسايي مي‎كنم، نسلي غيرايدئولوژيك اما با فاصله‎اي نسبي از قدرت است. اين نسل كه از سويي دوران 8 ساله‎ي اصلاحات را از سر گذرانده و از سوي ديگر شرايط بين‎المللي جديد را ديده است، به ناگزير نمي‎تواند با آن قالب‎های سابق شناسايي شود.

به‎نظر مي‎رسد كه به‎واسطه‎ي شرايط نوين جهاني و نيز شرايط خاص ايران، جنبش زنان نيز تغييراتي را شاهد بوده است كه شايد مهم‎ترين آن: در هم تنيدگي ايدئولوژي‎هاي موجود، به‎طوري كه به‎نظر مي‎رسد كه ديگر نمي‎توان جنبش‎ها و نيروهاي مختلف اجتماعي و سياسي را بر اساس مواضع صرفا‎ ايدئولوژيك‎ فعالان آن، هويت‎يابي كرد. ديگر راديكال بودن يا نبودن يك جريان اجتماعي و فكري صرفا با نوع ايدئولوژي‎ فعالان‎اش امكان‎پذير نيست. براي شناخت واقعي‎تر بايد عملكرد و تاثير جنبش ها و جريان هاي اجتماعي را در ”موقعيت خاص‎ سياسي، اجتماعي و حتا منطقه‎اي و جهاني“ نگاه كرد.

متناسب با اين شرايط، ميزان سنجش روش‎ها و معيار تقسيم‎بندي نيروهاي تحول‎خواه كه براي تغيير و اصلاح در جوامع خود فعال هستند، ديگر با قالب‎هاي ايدئولوژيك سابق (مذهبي، سوسياليستي، و...) قابل اندازه‎گيري نيست (اگر هم باشد معيار خيلي دقيقي نيست). در مجموع به‎نظر مي‎رسد اين به‎هم ريختگي و كمرنگ شدن مرزبندي‎ ايدئولوژي‎ها باعث شده كه ما نيز در جنبش زنان با رويكرد تازه‎اي روبه‎رو شويم كه ديگر با آن معيارهاي ايدئولوژيك سابق نمي‎توانيم جنبش‎هاي زنان ايران را زير عنوان‎هايي چون: لائيك و اسلامي و سوسياليست طبقه‎بندي كنيم. اگر 25 سال پيش برخي نخبگان فمينيسم (عمدتا از نسل سوم) مي‎خواستند بين فمينيسم اسلامي و لائيك و سوسياليست ”آشتي“ برقرار كنند، اكنون ديگر بحث فمينيسم اسلامي و لائيك و سوسياليستي از اساس دچار بحران است، چه برسد به آشتي دادن يا تداوم تخاصم بين آن‎ها.

به واقع با چه معياري مي‎توان گفت كه فلان نيرو ”فمينيسم اسلامي“ است و فلان گروه ”فمينيسم لائيك“؟ آيا معيار ما در تقسيم‎بندي‎هاي ”قراردادي“ مي‎تواند بر پايه‎ي ماهيت فعاليت‎ها، انواع روش‎ها و يا هدف اين نيروها باشد، يا براساس ايدئولوژي‎ كنش‎گران‎شان يا مطالبات‎‎ اين جنبش‎ها؟ به‎نظر مي‎رسد نسل جديدي از فمينيسم كه مي‎توان آن را ”فمينيسم موقعيتي“ ناميد در ايران رشد كرده كه ملاك و ميزان‎اش اسلامي نبودن يا اسلامي بودن نيست و اگر آن‎ها را با اين معيار بسنجيم هم‎چون گذشته دچار مشكل خواهيم بود.

اين نسل جديد از فمينيسم (البته لزوما نمي‎توان آن را فقط با معيار هرم سني تقسيم‎بندي كرد هرچند بدنه‎ي اصلي آن را جوانان زير 30 سال تشكيل مي‎دهند) را شايد بتوان ”فمينيسم عامه‎ي مسلمان“ ناميد كه با ”اسلام ايدئولوژيك“ در ماهيت، و با ”اسلام داراي قدرت“ در روش و خواسته‎ها، متفاوت است. هم‎چنين به اين معنا غيراسلامي نيست كه براي اسلام و مسلماني تعيين تكليف كند. به‎هرحال اين فمينيسم متفاوت از فمينيسمي است كه با ايدئولوژي اسلام‎ هويت مي‎گرفت يا از آن ارتزاق مي‎‎كرد و از قدرت دولتي آن، مشروعيت مي‎گرفت، يعني اين فمينيسم با ايدئولوژي و مذهب هويت نمي‎يابد و از آن ارتزاق نمي‎كند و البته به اسلام هم واكنش ندارد، چون مشكلات‎اش را به آن ارتباط نمي‎دهد و به آن به‎چشم دشمن نگاه نمي‎كند، بلكه به زبان ساده: با آن زندگي مي‎كند و بخشي از زندگي روزمره‎اش است.  زيرا چه بخواهد و نخواهد در زندگي روزمره‎اش وجود دارد. در نتيجه مي‎تواند آن را مانند بقيه‎ي چيزهايي كه در زندگي روزمره‎اش وجود دارد به سهولت با شرايط‎ زيست خود، منطبق و تغيير ‎دهد(و براي اين‎كار نياز به مشروعيت از بالا ندارد)، بدون اين‎ كه آن را طرد كند و يا دلهره‎اي از ”بي‎هويتي“ يا ”طردشدگي“ يا ترس و دغدغه‎ي ”قطع وابستگي” از ايدئولوژي خود (چه ايدئولوژي ”چپ“ يا ايدئولوژي ”اسلام“ يا هر چيز ديگر) باشد.

براي نسل پنجم فمينيست‎ها، داشتن يا نداشتن مذهب غير رسمي يا رسمي، خط فاصله‎اي بين خود با ديگري ايجاد نمي‎كند كه مثلا بخواهد با متر و معيار آن، با ”ديگران“ متحد شود يا نشود. پس مسلماني يا مسيحي يا لائيك بودن، يك هويت براي آن‎ها به حساب نمي‎آيد بلكه مانند مادر و پدر و كشورشان بخشي از زندگي‎شان است كه بايد با آن همزيستي كنند و با توجه به نياز ‎شان بخواهند تغيير كند. در واقع شايد بتوان گفت دين و مذهب آن‎ها، مانع يا معياري براي فمينيسم‎شان نيست. در واقع مشروعيت‎اش را از پايين و در زندگي روزمره‎ي مسلماني‎اش مي‎گيرد و نه از بالا.

مي‎خواهم بگويم آن ”فمينيسم اسلامي“ كه تا قبل از فعاليت نسل پنجم فمينيست‎ها، شناسايي مي‎شد، بخشا ”فمينيسم دولتي“ و گاه ”فمينيسمي ايدئولوژيك“ بود كه فمينيسم‎اش مي‎توانست از بالا مشروعيت يابد. روش‎اش نيز انطباق اسلام با فمينيسم از سوي نخبگان بالا (دولت ـ مردان، مراجع، احزاب و...) بود و به واسطه‎ي ايدئولوژيك بودن‎اش (خاصه در ايران كه دين با دولت ممزوج است) اصولا نمي‎توانست با ديگر فمينيسم‎ها ـ كه آن‎ها نيز ايدئولوژيك بودند ـ آن ”آشتي“ معروف كه برخي از آن مي‎ترسيدند يا برخي مبلغ‎اش بودند به‎ثمر برساند، بنابراين اگر 20 سال پيش در ميان نسل سوم فمينيست‎ها بحث عمدتا بر سر آشتي فمينيسم‎هاي مختلف ايدئولوژيك با يكديگر بود، اما اين نسل جديد در كمپين يك ميليون امضاء با هيچ گروهي ”قهر“ نيست.

بنابراين اكنون بحث انطباق اسلام و فمينيسم از منظر ديگري مطرح است و متفاوت با آن فمينيسم اسلامي سابق است كه فمينيسم ”نخبگان اسلامي“ بود. انطباق اسلام و فمينيسم در كمپين يك ميليون امضاء، انطباق فمينيسم است با مسلمانان! از اين ‎رو ما نه با آن گرايش ”انطباق فمينيسم با اسلام“ چالش داريم و نه با ”عدم انطباق آن“، بلكه با گرايشي سروكار داريم كه شايد بتوان آن را فمينيسم عامه يا فمينيسم روزمره يا فمينيسم موقعيتي ناميد.

تفاوت كمپين با ”جمع هم‎انديشي فعالان زن“

و اما رويكرد جديد در جنبش زنان از سوي نسل پنجم فمينيست‎هاي ايراني، رويكردي است كه در كمپين يك ميليون امضاء ”هويت“ يافت، با وجود اين گرچه مي‎توان گفت در اين كمپين غلبه دارد اما تنها رويكرد موجود نيست چرا كه از همان ابتداي فعاليت كمپين، تناقض‎هاي بسياري رخ نمود كه گاهي حتا لاينحل جلوه مي‎كرد و شايد وجود همين تناقض‎ها به باروري رويكرد نسل پنجمي‎ها كمك كرد.

به‎هرحال در اين كمپين كساني كه دور هم جمع شديم تفاوت‎هاي بسياري با يكديگر داشتيم، چه از لحاظ سني (سه نسل با حافظه‎ي تاريخي متفاوت نسبت به مفهوم: زندگي، جامعه، عشق، دولت، رابطه، مبارزه، ارزش‎ها، و...)، هم‎چنين از لحاظ تفاوت در سنت فكري و مبارزاتي، يا به لحاظ پايگاه‎ اجتماعي و خواستگاه‎هايي كه از آن مي‎آمديم، و چه از ده‎ها جنبه‎ي ديگر. همه‎ي اين‎ها باعث مي‎شد كه قدم‎هاي اوليه به آهستگي و دشواري برداشته شود اما وقتي برداشته مي‎شد استحكام چندگانه‎اي مي‎يافت كه باوركردني نبود.

براي بخشي از ما كه پيش‎تر تجربه‎ي كار جمعي داشتيم بخشي از اين مشكلات و تناقض‎ها، تازگي نداشت اما باز هم ابعاد آن با گذشته بسيار متفاوت بود. مثال خيلي ساده‎ و پيش پا افتاده‎اش همين بود كه نتوانستيم ”اولويت قانوني“ انتخاب و تعيين كنيم و اين اولويت را برعهده‎ي همان يك ميليوني گذاشتيم كه قرار است امضاء كنند.

جمعي متناقض و رنگارنگ با انگيزه‎ها، هدف‎ها و تجارب مختلف گرد هم آمده بوديم آن هم نه براي عملي گذرا يا كوتاه مدت بلكه به‎منظور عملي درازمدت و در گستره‎ي تمام مملكت. قبلا هم جمع شدن افراد متفاوت با گرايش‎هاي متناقض را تجربه كرده بوديم، براي مثال در ”جمع هم‎انديشي فعالان زن“، اما آن داستان ديگري بود چون در آن جمع قرار نبود كار درازمدت و منسجم با يكديگر انجام دهيم، بلكه فقط قصد داشتيم، آراء يكديگر را بهتر بشناسيم و از اين منظر ، روش‎هاي يكديگر را درك كنيم، چون قرار بود ياراني براي اتحادهاي كوتاه مدت و مقطعي در حركت‎مان بيابيم تا در بيرون از آن جمع، هماهنگ‎تر عمل كنيم.

از سوي ديگر ساختار جمع هم‎انديشي زنان در ماهيت، متفاوت از كمپين يك ميليون امضاء بود و شايد بتوان گفت، جمع هم‎انديشي، جمع ”سران قوم“ بود و نه جمعي از فعالان پابه‎كار جنبش زنان، و همين امر باعث شده بود كه پذيرش تفاوت‎ها در حد پذيرش رئوس كلي و نمادين (آن هم در محدوده‎ي تنگ و بسته‎ي ”نخبگان“ ايدئولوژيك) باقي بماند، چنين بود كه ”قيام جوانان“  در جمع هم‎انديشي (البته در اين‎جا نيز منظورم از جوانان لزوما به‎لحاظ سني نيست بلكه جوان بودن به‎معناي ”سر نبودن“ يا ”رويت‎پذيري محدود“ به‎دليل دستيابي كمتر به منابع قدرت از جمله روابط بين‎المللي، رسانه و... است) حركتي بسيار مهم و تاثيرگذار شد. هرچند پيامدهاي نامطلوبي هم داشت و برخي به‎جاي استقبال از آن، سعي كردند ساختار ”سران“‎ي و سلسله مراتبي آن را حفظ كنند، و با تخريب و تخطئه‎ي عناصر ”قيام“، فرهنگ فرماندهي و ”سراني“ را تداوم بخشند، اما قيام جوانان چنان تاثيرگذار و متناسب با نياز زمانه بود كه دستاوردهايش در كمپين يك ميليون امضاء به تحولات اساسي انجاميد و به بار نشست، تا حدي كه در اين كمپين، نسل پنجم جنبش زنان را با هويتي خاص و تشخصي تحول‎يابنده پديد آورد و به نيروي اصلي كمپين يك ميليون امضاء ارتقاء داد.

اما كمپين يك ميليون امضاء فقط در اين مورد با تجربه‎ي جمع هم‎انديشي زنان تفاوت نداشت، بلكه در مجموع از جنس ديگري بود.  زيرا به‎دليل آن‎كه در جمع هم‎انديشي ”سران قوم“ تسلط داشتند، پذيرش تفاوت انديشه‎ در سطح محدود و نمادين باقي مانده بود. اما در كمپين يك ميليون امضاء با درس آموزي از آن تجربه، توانستيم زمينه‎ي پذيرش تفاوت هاي يكديگر را (با وجود هرم متفاوت سني و در نتيجه، تجارب و انديشه‎هاي گونه‎گون) آن هم در بافتي گسترده، افقي و سيال، با موفقيت شكل دهيم. براي مثال اگر از هر كدام از گروه‎هاي ما، دو يا سه نفر از اعضاي آن با شركت در جمع هم‎انديشي، سعي در نزديكي با گروه‎هاي فكري ديگر داشتند، اما در ميان اعضا و هواداران متنوع گروه‎هاي مختلف اين گرايش عموميت نداشت و هر گروه، روابط و ساختار بسته‎ي خود را هم‎چنان حفظ كرده بود، درحالي‎كه اكنون در كمپين يك ميليون امضاء همه‎ي افراد و فعالان جنبش زنان در هر سطح و سن و انديشه‎اي، به تحمل يكديگر پايبندند و كار مشترك و پذيرش آراء و تجارب مختلف يكديگر را يك اصل يا امتياز مي‎بينند.

دو سال زندگي مشترك

از سوي ديگر در كمپين يك ميليون امضاء، قرار است حداقل 2 سال با هم زندگي و كار كنيم آن هم نه صرفا با همان جمع اوليه ـ كه خودش نيز پر از تناقض بود ـ بلكه با جمع بزرگي كه هر روز با ورود افراد جديدتر شكل و فرم جديدي به‎خود مي‎گيرد. اولين تناقض اين جمع در خودش بود، يعني معلوم نبود جمعي است با هويتي مشخص يا افراد هنوز هويت‎نيافته. بسياري از اعضا هنوز هويت‎شان را از جنبش زنان نمي‎گرفتند، بنابراين، كمپين بايد زمينه‎اي براي احراز اين هويت را براي‎شان به‎وجود مي‎آورد.

اما در همين دوره‎ي كوتاه و با وجود مشكلات پيش‎بيني نشده، آموختيم كه چگونه با تناقض‎ها، با اختلاف سليقه