|
سایت و یا نشریه اینترنتی "راه توده" از مدتی پیش انتشار ترجمه
کتاب بسیار جالبی را آغاز کرده و تاکنون بخش زیادی از آن روی
این سایت قرار گرفته است. این کتاب "بازی شیطانی" نام دارد و
نوشته "روبرت دریفوس" است.
رابرت دریفوس روزنامه نگار ساکن ایالات متحده امریکاست. وی
فارع التحصیل دانشگاه کلمبیا است و تحقیقات زیادی راجع به
سیاستهای امریکا و برنامههای جنگی این کشور پس از حادثه
یازدهم سپتامبر انجام داده است. پژوهشها و نوشتههای وی در
مورد جنگ در عراق شهرت زیادی دارد. دریفوس عضو انجمن امریکایی
روزنامه نگاران و نویسندگان نیز هست.
کتاب بازی شیطانی تحقیقی است در باره ریشههای اخوانالمسلمین
در خاورمیانه عربی که خواه نا خواه با فعالیت "فدائیان اسلام"
و سپس "انجمن حجتیه" درایران درارتباط است. این بازی بزرگ را
ابتدا انگلستان در خاورمیانه آغاز کرد و سپس امریکا نیز دنباله
آن را به بهانه خطر سرخ گرفت. دراین کتاب، واقعیاتی بصورت
مستند مطرح میشود که هر لحظه با خواندن بخشهائی از آن، اوضاع
کنونی ایران، دولت احمدی نژاد، تئوریهای مصباح یزدی و
شارلاتانیسمی که امثال دکتر عباسی در سالهای اخیر، ابتدا در
درون سپاه پاسداران و سپس در همایشهای بسیج به راه انداخته
اند همخوانی کامل دارد. این همخوانی چنان است که برای حضور
همان دستگاههای جاسوسی انگلستان که اخوان المسلمین را بنا
نهادند و همان دستهای امریکائی که از آن حمایت کردند، در آنچه
درایران میگذرد جای تردید باقی نمی گذارد.
با انتشار پیام اخیر الظواهری برای حماس در فلسطین، برگ دیگری
از فعالیتهای اخوان المسلمین و شاخه القاعده آن رو شد، که در
بازی بزرگی که با ایران میشود باید آن را در محاسبه گنجاند.
به همین دلیل تصمیم گرفتیم با جلب موافقت گردانندگان سایت راه
توده، آنچه تاکنون از کتاب "بازی شیطانی" در این سایت ترجمه و
منتشر شده راه یکجا جمع کرده و در دو قسمت ( دوشنبه و سه شنبه)
منتشر کنیم. ظاهرا راه توده در تدارک چاپ مجموعه ای از
ترجمههای اختصاصی خود است که کتاب "بازی شیطانی" نیز در آن
مجموعه منتشر خواهد شد.
بازی شیطانی
نوشته روبرت دریفوس ترجمه فروزنده فرزاد
پیشگفتار-
در تاریخ جنگ سرد و نظم نوین جهانی فصلی نانوشته وجود دارد.
این فصل، داستان حمایت مادی و معنوی- گاه آشکار و گاه پنهان-
ایالت متحده ی آمریکا از فعالیت اسلامگرایان واپسگرا و ارتجاعی
اندیش است. کتاب "بازی شیطان"
میکوشد پیوند گمشده ی حیاتی میان این دو را نشان دهد.
شناخت این پیوند از این رو مساله ای حیاتی است، که سیاست کمتر
شناخته شده ی شش دهه ی گذشته ایالات متحده ی آمریکا در حمایت
از این اسلام، تا حدی در پیدایش "تروریسم اسلامی" به عنوان
پدیده ای جهانی، موثر بوده است. گذشته از این، طراحان استراتژی
بر پایی امپراتوری آمریکا در خاورمیانه، شمال آفریقا و آسیای
جنوبی و مرکزی، امیدوار بودند که تا حدی با تکیه بر اسلام
سیاسی، این پروژه را پیش ببرند؛ اما خیلی دیر و پس از رخداد
واقعه ی 11 سپتامبر 2001، نتیجه ی این بازی شیطانی آشکار شد.
در چندین دهه ی متمادی، ایالات متحده با اسلامگرایان طرح دوستی
ریخت، آنان را اینجا و آنجا و با روشهای گوناگون از آنها
استفاده کرد، از آنها بعنوان متحد خویش، در جنگ سرد استفاده
کرد و حتی در مقاطعی به آنان خیانت نیز کرد. این شیوه ی برخورد
با اسلامگرایان در نهایت زمینه ی رشد تروریسم اسلامی و پشت
کردنشان به حامی خود را تقویت کرد. به این ترتیب روحانیون
مذهبی در هیات شیاطینی انتقام جو نه تنها لبه ی تیز شمشیر خود
را به سمت ایالات متحده برگرداندند، که تهدیدی برای دموکراسی،
سکولاریسم، ناسیونالیسم، جنبش چپ و حقوق زنان نیز شدند. بخش
تقریبا کوچکی از اسلامگرایان در زمره ی تروریستها قرار
گرفتند، و بخش عظیمی از این دسته، با افکار قرون وسطایی خویش
میخواهند چرخ تاریخ را به قرن هفتم میلادی بازگردانند.
در دوران جنگ سرد از 1945 تا 1991 از نظرگاه غرب، تنها اتحاد
جماهیر شوروی سوسیالیستی دشمن به حساب نمی آمد و ایالات متحده،
رهبران کشورهای خاورمیانه، شمال آفریقا، آسیا و بطور کلی جهان
سوم را هم چنانچه صمیمانه مهر تاییدی بر پروژه ی سیاسی او نمی
زدند و یا هژمونی غرب و به ویژه آمریکا را به چالش میکشیدند،
تحت فشار میگذاشت. آنچه ایالات متحده را نسبت به رهبران این
کشورها ظنین میکرد تمایل به ناسیونالیسم اومانیستی، سکولاریسم
و سوسیالیسم بود. اینها از نگاه امریکا "ایدئولوژیهایی مخرب"
بودند که بنیادگرایی اسلامی در حال ظهور را نیز به هراس
میانداخت. در این منطقه از جهان اسلامگرایان واپسگرا نه تنها
در گستره ی فکر و اندیشه، که در پهنه ی کارزار عملی نیز وارد
میدان مبارزه ای تمام عیار و خشونت آمیز با عاملان اندیشههای
مترقی شدند. در دهههای متمادی، ایالات متحده، همدستی با
اسلامگرایان افراطی را ضد ناسیونالیسم عرب- و همزمان،
ناسیونالیسم ایران و ترکیه و هند- در سیاست خود گنجاند و آن را
مفید یافت.
با نگاه در مقیاسی وسیع تر، آشکار است که ایالات متحده ی
آمریکا سالهای زیادی سعی در ایجاد سدی دفاعی در مرزهای جنوبی
اتحاد شوروی داشت. از یونان تا چین زنجیر کشورهای اسلامی القا
کننده ی ایده ی تقویت پدافندی ماژینو توسط این کشورها بود.
بتدریج ایده ی "کمربند سبز" در مرزهای جنوبی اتحاد شوروی شکل
گرفت. تنها جنبه ی تدافعی چنین ایده ای مطرح نبود، بلکه گذشته
از این، با توجه به خصلت سرکش و تهاجمی بنیادگرایی اسلامی،
طراحان این سیاستهای ستیزه جویانه در آمریکا، سودای تحریک
مسلمانان جمهوریهای آسیای مرکزی اتحاد شوروی و از درون
فروپاشاندن آن را نیز در سر داشتند.
ایالات متحده نه تنها با اسلام به عنوان مذهبی متشکل از
باورهای سنتی و چهار چوب اندیشه ایی خاص که میلیونها مسلمان
بدان معتقدند استفاده ی ابزاری کرد، که اسلام واپسگرا را بیشتر
به خدمت گرفت. بر خلاف ایمان اسلامی که ریشه در 14 قرن گذشته
دارد، باید ریشههای این اسلام گرایی، بعنوان آئینی سیاسی را
در اواخر قرن 19 میلادی جستجو کرد. انگارههای اسلام گرایی
ستیزه جوی امروز با ویژگی نظری جهانشمول در نظر مسلمانان با
تفکرات سنتی و متفکران مسلمان، چیزی غریب و در واقع تحریف
اسلام مینماید. به هر حال چنین پدیده ای خواه پان اسلامیسم
نامیده شود، خواه بنیاد گرایی اسلامی و یا اسلام سیاسی، آنچه
نمی توان در آن شکی داشت، ماهیت کاملا متفاوت آن با باورهای
مذهبی سنتی اسلام و به عبارت دیگر پنج رکن اصلی دین اسلام است.
آشکارا اسلام گرایی تحریفی از باورهای سنتی اسلام و ایدئولوژی
دگرگون شده ای است که ایالات متحده ی آمریکا چه مالی و چه
معنوی، با سازماندهی، از آن حمایت همه سویه کرد. مصادیق
پشتیبانی آمریکا را اینجا و آنجا در کشورهای جهان سوم میتوان
دید. "الاخوان المسلمین" در مصر، انجمن حجتیه در ایران،
وهابیون راست آیین در عرستان سعودی، حماس و حزب الله در
فلسطین، مجاهدین در افغانستان و دست آخر اسامه بن لادن.
(2)
ایالات متحده ی آمریکا بکار گرفتن اسلام سیاسی در خاورمیانه را
موثرترین و در عین حال سهل ترین شیوه در روند پیاده کردن پروژه
ی امپراتوری خویش یافت. از آغاز نفوذ در منطقه تا دست
اندازیها و مداخلات نظامی، و سرانجام حضور مستقیم نظامی در
جریان اشغال عراق و افغانستان، همواره اسلام سیاسی ابزاری در
خدمت این هدف بوده است. در سالهای دهه 50 میلادی آمریکا نه
تنها اتحاد شوروی را دشمن خود میپنداشت که ناسیونالیسم در حال
ظهور جهان سوم، از جمال عبدالناصر گرفته تا مصدق را نیز دشمن
خود میپنداشت. آمریکا و بریتانیا میبایست به شیوه ای مانع
رشد فزاینده ی شخصیت محبوب و مردمی ناصر به عنوان رهبر
ناسیونالیسم عربی شوند و برای این کار "الاخوان
المسلمین" بهترین گزینه بود. در ایران نیز در جریان
کودتای 28 مرداد 1332 حمایت مالی آمریکا از رهبری "فداییان
اسلام" که گروهی افراطی مذهبی و نسخه ایرانی "الاخوان
المسلمین" مصر بودند، نقش مهمی بازی کرد. بعدها در دهه ی 50
میلادی، آمریکا از اسلام گرایان عربستان سعودی به عنوان سدی در
برابر پیشروی ناسیونالیسم چپ در این کشور بهره گرفت.
علیرغم همه تلاش آمریکا، جناح چپ ناسیونالیسم عربی و سوسیالیسم
عربی در دهه ی 60 میلادی از مصر و الجزایر تا سوریه، عراق و
فلسطین گسترش یافت و آمریکا به منظور مقابله با خطر گسترش
بیشتر این جنبشها؛ عربستان را متحد خود در منطقه کرد؛ با این
هدف که بتواند از بنیادگرایی وهابی در عرصه ی سیاست خارجی
عربستان استفاده کند.
بستن پیمان با ملک سعود و شاهزاده فیصل (ملک فیصل بعدی) در
راستای تشکیل بلوک اسلامی از شمال آفریقا تا پاکستان و
افغانستان انجام گرفت، و حکومت عربستان سعودی دست بکار برپایی
انجمنها و موسساتی برای تجهیز و سازماندهی جناح راست وهابیون
و "اخوان المسلمین" شد. فعالان سعودی که به کشور بازگشته بودندIslamic
Center Geneva (1961)،
" وحدت جهان مسلمین" (1962)، سازمان کنفرانس اسلامی (1969) و
سازمانهای دیگری را بنیاد نهادند، که در حقیقت هسته ی نخستین
جنبش جهانی اسلامی شدند. در دهه ی 1970 با مرگ ناصر و ضعیف شدن
ناسیونالیسم عربی، فرصت برای حرکتهای نوین اسلام واپسگرا به
عنوان تکیه گاه حکومتهای وابسته به ایالات متحده فراهم شد. به
دنبال آن و با روی کار آمدن "انور سادات" در مصر و حمایت او از
اسلام گرایان مرتجع این کشور، به عنوان نیرویی بر ضد ناصریسم،
کودتای ژنرال "ضیاء الحق" در پاکستان و تشکیل دولت اسلامی در
این کشور، و عروج "حسن الترابی" رهبر "الاخوان المسلمین" سودان
برای کسب قدرت در این کشور، آمریکا متحدان خویش را یافت.
همزمان ایالات متحده بنیادگرایی اسلامی را سلاحی مفید و موثر
بر ضد اتحاد شوروی یافت، بویژه در افغانستان و آسیای مرکزی،
جایی که نقطه ضعف بالقوه ی اتحاد شوروی بود. با تسریع روند شکل
گیری انقلاب ایران، توافق آمریکا با اسلامگرایی و ناآگاهی وسیع
سران آمریکایی از تمایلات اسلامگرایان ایرانی، زمینه رشد آیت
الله خمینی شد. اعتبار و سابقه ی ضد کمونیستی او را فورا به
رسمیت شناخت، نتیجه اینکه آثار بالقوه ی حرکت او در ایران
ناچیز شمرده شد. حتی پس از انقلاب بهمن 57 نیز هنوز آمریکاییان
و متحدان آن درک نکرده بودنند که اسلام گرایی نوین میتواند به
نیرویی خطرناک و غیر قابل کنترل مبدل شود.
ایالات متحده ی آمریکا میلیاردها دلار برای حمایت از مجاهدان
افغانستان که بوسیله گروههای متحد با "الاخوان المسلمین"
هدایت میشدند هزینه کرد. زمانی که اسرائیل و اردن پنهانی
تروریستهای "الاخوان المسلمین" را در جنگ داخلی این کشور
پشتیبانی میکردند و یا در جریان ترویج اسلام گرایی در مناطق
اشغالی فلسطین بوسیله ی اسرائیل، و کمک این کشور به پایه ریزی
حماس، آمریکا خیلی عادی از کنار این مسائل گذشت. همچنین، زمانی
که نومحافظه کاران به کمک سیا و شخص "بیل کازی" وارد معاملات
پنهان با سران رژیم ایران شدند، آمریکا به عواقب ناشی از آن
توجهی نداشت.
با آغاز دهه 90 میلادی جنگ سرد دیگر پایان یافته بود و کارکرد
اسلام سیاسی مانند گذشته به عنوان ابزاری در خدمت جنگ سرد
مشکوک مینمود. اینگونه، برخی استراتژیستها "ایسم" جدید
(اسلامیسم سیاسی) را بجای کمونیسم، دشمن جهانی ایالات متحده
قلمداد کردند.
هر چند که این امر، درباره ی قدرت جنبش اسلامی که به کشورهای
فقیر و توسعه نیافته محدود بود، گزافه مینمود، اما این جنبش
اسلامی که از مراکش تا اندونزی نیرویی بشمار میآمد ایالات
متحده را ناچار به کنار آمدن با آن کرد. پاسخ آمریکا به این
مساله گنگ بود. در دهه ی 1990 ایالات متحده با زنجیره ای از
بحرانها در این زمینه مواجه شد؛ برای نمونه الجزایر از قدرت
گرفتن اسلام گرایان پشتیبانی کرد. این کار صرفا ایجاد فرصتی به
منظور فروش تسلیحات و حمایت مالی از ارتش در برابر اسلام
گرایان واپس اندیش بود، اما در عین حال آمریکا باب گفتگو با
اسلام گرایان الجزایر را که آشکارا به تروریسم روی آورده بودند
گشود. در مصر در حالی که "الاخوان المسلمین" و شعبات آن از
جمله سازمان زیر زمینی تروریستی وابسته به آن برای رژیم "حسنی
مبارک" تهدید جدی بشمار میآمدند؛ آمریکا به پشتیبانی خود از
"الاخوان المسلمین" ادامه داد. و دست آخر در افغانستان ویران
از چند دهه جنگ، طالبان با حمایت آمریکا به قدرت رسید. حتی
زمانی که القاعده ی اسامه بن لادن شکل میگرفت، آمریکا متحد
جناح راست اسلام گرایی در پاکستان، عربستان سعودی و کشورهای
حوزه خلیج فارس باقی ماند.
11 سپتامبر رخ داد.
پس از واقعه ی 11 سپتامبر دولت بوش با پذیرش نظریه نومحافظه
کاران مبنی بر اینکه جهان امروز جهانی است که با تز "برخورد
تمدنها" تعریف میشود، دست بکار آغاز جنگ همه جانبه ای با
تروریسم شد. قاعدتا لبه ی تیز حمله، متوجه القاعده بود؛
ویروس زهرآگینی که ایالات
متحده آمریکا بیش از همه در پدید آوردنش نقش داشت. حتی هنوز هم
ایالات متحده چه پیشتر و چه در هنگام یورش به عراق- کشوری
سوسیالیست و سکولار که سالیان متمادی بر ضد بنیادگرایی اسلامی
مبارزه کرده بود- از جناح راست شیعیان این کشور از "آیت الله
سیستانی" تا احزاب اسلام گرای افراطی چون "مجلس اعلای انقلاب
اسلامی عراق" و"حزب الدعوة" که هر دو از سوی رژیم تهران حمایت
میشوند، فعالانه پشتیبانی میکند و آنان را در قدرت سهیم
میکند.
(3)
گزافه ی برخورد تمدنها یا تصادم ساختاری میان تمدن غرب و تمدن
اسلامی پدیده ی شومی است که با ورود آمریکا در جنگ دوم جهانی
به خاورمیانه، یعنی جایی که کمترین آگاهی را نسبت بدان داشت
آغاز شد. در واقع اشتباهات ایالات متحده در نیمه ی دوم قرن
بیستم در جریان بازی با کارت اسلام از شناخت بسیار سطحی او از
این پدیده ناشی شد.
تا پیش از 1941 خاورمیانه برای آمریکاییان مکانی هراسناک و وهم
آلود بود. سرزمینی خیال انگیز از شیوخ و حرمسراهایشان، سلاطین
دستاربند و گرمابههای شرم آور، بیابانهای پر از نخل و اهرام
و سرانجام سرزمین مقدس (فلسطین). در متون ادبی کهن از جمله در
اشعار، رمانها و سفر نامهها، این قسمت از جهان درهاله ای
مرموز و وسوسه آمیز از اصول غیر اخلاقی و غیر مذهبی توصیف شده
است. در تصاویر نقاشی، مردمان این سرزمینها در شکل
مسلمانهائی شمشیر بدست که از فرهنگ و تمدن به دورند ترسیم
میشدند. این سرزمین از دید غربیان مکان امن دزدان دریایی و
ترکان عثمانی بود. واژه ی "ترک" هنوز هم در معنای منفی بکار
میرود.
کتاب "ساده لوحان خارج رفته" (1969) نوشته ی "مارک تواین"
نویسنده ی آمریکایی، خود بیانگر ساده لوحی و خوشباوری آمریکایی
درباره ی خاورمیانه است. هنوز عده ی بسیار کمی از این موضوع
اطلاع دارند که مارک تواین - شاید تیز بین ترین و نکته سنج
ترین طنز پرداز آمریکایی- تنها با اقامتی کوتاه در خاورمیانه و
کشورهای مدیترانه، چنین برداشتی از مردمان این سرزمینها را در
کتابش آورده است. این کتاب عمیقا بر خوانندگان قرن نوزده تاثیر
گذار بوده است. اما متاسفانه خود تواین نیز در تکوین این نگاه
متعصبانه نسبت به اسلام و مسائل مرتبط با آن دخیل بود و از آن
بهره نیز گرفت. در سفر ترکیه، سوریه، لبنان و فلسطین تواین با
بیزاری نسبت به بربریتی که شاهد آن بوده است مینویسد:
"استراحتگاهها با نقوشی بر دیوارها از بالا تا پایین پوشیده
شده است و تاپاله ی شترها را میبینی که بر روی هم گذاشته شده
اند تا خشک شوند." اما دمشق، "ساکنان این شهر چقدر از مسیحیان
متنفرند!"، جهنمی از مسلمانان متعصب در سرزمینهای عربی است.
او میافزاید: "مردمان دمشق زشت ترین و شریر ترین چهرههایی
هستند که تا به حال دیده ایم."....
در طلیعه ی سده ی بیستم، با آغاز جنگ جهانی یکم و فروپاشی
امپراتوری عثمانی، که به "جنبش بیداری عرب" با حمایت بریتانیا
و هدایت کسانی چون "وینستون چرچیل"، "توماس ادوارد لورنس"
(لورنس عربستان) و "گرترود بل" انجامید، فکر خاورمیانه ی مدرن
در اذهان آمریکاییان وجه غالب یافته بود. اما این تصور، هنوز
رنگی رمانتیک داشت و درهاله ناآگاهی از منطقه بود. نوشتههای
لورنس در کتاب مشهورش "Seven
Pillars of Wisdom”
درباره ی داستانهای رمانتیک و عشقی خاورمیانه و نیز خاطرات او
پیرامون مسائل بیابانگردی، پرفروش ترین داستانها در ایالات
متحده بود. این، خود بیانگر نگاه آمریکائیان به خاورمیانه بود.
برای آنها خاورمیانه به آنچه در فیلمها و ترانهها میدیدند
و میشنیدند خلاصه میشد. فیلم "شیخ"(1921) اثر "رودولف
والنتینو" و به دنبال آن ترانه "شیخ عربی"(1921) که شعر در آن
حالتی وهم انگیز را القا میکند، به خوبی شیوه ی نگاه آمریکایی
به اعراب را نشان میدهد. در قطعه ای از این ترانه چنین آمده
است: "و شب هنگام، آن دم که تو خفته ای، آرام آرام به سراپرده
ات میآیم..." نتیجه ی چنین آثاری سالها باقی بود؛ چنانکه
"بنی گودمن" در 1937 و بار دیگر "گروه بیتلز" در 1962 و "لئون
ردبون" به سال 1977، این ترانه را ضبط کرده اند.
در سالهایی که به جنگ دوم جهانی انجامید؛ آمریکائیان آشنا به
مسائل خاورمیانه کم بودند. از قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم
تنها مبلغان مسیحی، پزشکان و معلمان با اختیار خود و بیشتر
برای تبلیغات مذهبی در امپراتوری عثمانی و بویژه سوریه و
لبنان، به خاورمیانه سفر کرده بودند. پیشگامانی چون "دانیل
بلیس"، پسرش "هاروارد بلیس" و "برادران داج" که کالج
پروتستانها را تاسیس کردند و "مری ادی" دختر یک مبلغ مذهبی که
کلینیکی در لبنان ساخت؛ اولین کسانی بودند که به ولایات عرب
نشین امپراتوری عثمانی رفتند. اینان در واقع، نیاکان عرب
شناسان پس از جنگ دوم جهانی بودند.
(4)
در 1945، فرانکلین روزولت در جستجوی نفت به شرق روی آورد اما
اسلام را یافت؛ چیزی بهتر از نفت. او وارد مواجهه ای پر افت و
خیز با شاه عربستان سعودی "ابن سعود" گردید و این، سرآغاز نفوذ
سیاسی- نظامی ایالات متحده ی آمریکا در منطقه شد.
آمریکا، سرمست از پیروزی در جنگ دوم خود را ابر قدرتی جهانی
میدانست. نسل رهبران آمریکایی پس از جنگ دوم جهانی قلبا معتقد
بودند که روح آمریکایی همگان را تسخیر خواهد کرد و اگر لازم
باشد در پهنه ی زندگی حقیقی نیز.
پس از آن خاورمیانه پر اهمیت ترین منطقه ی استراتژیک جهان
آنسوی دنیای صنعتی غرب و ژاپن شد. گرچه آشنایی زبانی و فرهنگی
و تخصصی آمریکا با تمدنهای پیچیده ی خاورمیانه بسیار کم بود،
اما قدرت فائقه ی ایالات متحده مانع از تحقق سودای امپراتوریش
نمی شد. در کتاب
”The Naked and the Dead”
نوشته ی "نورمان مایلر"، "ژنرال کامینگز" پیشگویانه رها شدن
قدرت آمریکای پس از جنگ دوم جهانی را توصیف میکند:
"مایلم این را گونه ای رها شدن انرژی تاریخی بنامم. کشورهایی
با نیرویی نهان از منابع طبیعی و سرشار از پتانسیل بالا. پیامد
تاریخی جنگ دوم جهانی، تبدیل توانمندی و پتانسیل بالقوه ی
ایالات متحده به خیزشی بالفعل است...زمانی که کشوری قدرت مادی
و نظامی برتر دارد، این توانایی بخودی خود هدر نمی رود. خلا ما
بعنوان یک ملت با گسترش این توانایی پر میشود. میتوانم بگویم
که اینک ما فراتر از مردابهای ایستای تاریخ هستیم..."
اما با حضور هر چه بیشتر در منطقه، کاستی شناخت عقلانی آمریکا
از نیروهایی که در تعامل با آنها بود نمایانتر میشد.
شناخت آمریکا از خاورمیانه تا اندکی پس از جنگ دوم جهانی، عملا
ناچیز و محدود به زیر مجموعه ی الهیات بود. پس از تاسیس مرکز
مطالعات خاور نزدیک بوسیله ی دانشگاه پرینستون، با حمایت دولت
در سال 1947، مراکز دیگری برای مطالعات مسائل خاورمیانه پدید
آمد. اما سالها پائید تا کادری از کارشناسان متخصص در امور
سیاست، فرهنگ و مذهب اسلامی سر برآورد.
از دوره ی ریاست جمهوری فرانکلین روزولت، اکثر سیاستمداران
آمریکایی اسیر درکی نادرست و کلیشه ای و نگاهی فانتزی و سرسری
پیرامون اعراب بودند. گویی مسحور شمایل آنجهانی همتایان عرب
خویش بوده اند. پس از بازگشت فرانکلین روزولت به واشنگتن به
دنبال دیدار وی با ابن سعود، از زبان او چنین میشنویم: "من
نمیتوانم تصویر پر هیبت پادشاه سعودی را که بر تختی از تلا
نشسته بود و شش برده او را در بر گرفته بودند فراموش کنم". یا
دو سال بعد از قول "هری ترومن" در توصیف وی از دیدارش با یکی
از سران سعودی میخوانیم: "او سیمای عرب توصیف شده در انجیل
قدیم را داشت، با ریشی بر چانه، ردایی بلند و سفید و موهایی
بهم بافته. همه چیز او شبیه همان توصیفات بود." و "آیزنهاور"
از آنرو که آنها را "نامطمئن و بسیار متعصب" مییابد، آنها را
به حساب نمی آورد. در مستندات رسمی موارد بسیار زیادی از این
تلقی کلیشه وار و تهی از اطلاعات کافی شخصیتهای آمریکایی از
اعراب میتوان یافت. بدرازای 60 سال بعد، اندک عرب شناسان
برجسته تلاش زیادی برای تغییر این نگاه شخصیتهای آمریکایی
داشتند، اما موفق نبودند.
(5)
هنگامی که آمریکا به خاورمیانه راه یافت، و وارد ارتباطات
سیاسی و نظامی با منطقه شد، این نگاه فانتزی و رمانتیک
آمریکایی به زندگی اعراب، همراه با افکار نژادپرستانه و تحقیر
مذهبی اعراب، در روند این ارتباطات تاثیر بسیار خطرناکی داشت.
شاید چنین نگاهی، نادرست و کلیشه ای، این پندار را در
آمریکاییان پدید آورده است که اعراب جنگجویانی درنده خویند.
شاید تعصب و جزم اندیشی مذهبی اعراب را عاملی برای مقابله در
برابر کمونیسم یافتند و چه بسا پنداشتند که استمرار حضور مذهب
همچون مجموعه ای از باورهای سنتی در آسیای جنوب غربی همچنان
چگونگی این منطقه را آنگونه که هست، دگرگونی ناپذیر نگاه
میدارد. اما به مغز آمریکاییان نیز خطور نکرد که ایدئولوژیهای
سازمانهای چون "الاخوان المسلمین" پدیده ای کیفیتا متفاوت از
باورهای مذهبی است و شرایط، همچنان نخواهد ماند.بیگمان هر چه
بیشتر از جنگ سرد میگذشت، اتحاد شوروی، متحدان آن و
ناسیونالیسم عرب دشمن مشترکی در مقابل خود مییافتند: "اسلام".
در واقع جنگ سرد به نوعی از خاورمیانه آغاز شد. در سال
1947 ترومن یونان و ترکیه را در گستره ی قلمرو خود برشمرد و
آمریکا جایگزین بریتانیا در این دو کشور شد. آمریکا در مقابل
اتحاد شوروی، که در آذربایجان ایران نفوذ داشت ایستاد.
امپراتوری بریتانیا در حال اضمحلال بود و دوره ی عقب نشینی از
کشورهای زیر سلطه و مستعمرات فرارسیده بود. بریتانیا از ترکیه
و یونان چشم پوشید و نیز مجبور به ترک هند و فلسطین شد. کم کم
قدرت جدید آمریکا خلا ناشی از ضعف بریتانیا را پر میکرد؛
قدرتی فریبنده در مقابل گسترش نفوذ اتحاد شوروی. (پژوهشهای
بعدی نشان داد که نه استالین و نه خروشچف هیچکدام قصد تسلط یا
توانایی سلطه بر خلیج فارس را نداشتند.)
اهمیت استراتژیک خاورمیانه بر کسی پوشیده نیست. این منطقه از
جهان برای متحدان آمریکا یعنی اروپا و ژاپن به دلیل منابع
انرژی نفتی آن ارزش حیاتی داشته و دارد. در سالهای پس از جنگ
دوم جهانی، ایالات متحده عمده ی انرژی نفت مورد نیاز خویش را
در خارج، از ونزوئلا و در داخل، از تگزاس، لوییزیانا و
اوکلاهما تهیه میکرد و به نفت خلیج فارس وابسته نبود. اما
حیات اروپا و ژاپن ناچار وابسته به ذخایر نفتی خلیج فارس
بود.بیمبالغه استراتژیستهای آمریکایی دفاع از اروپای غربی
در جریان جنگ سرد را بدون طرح و نقشه ای برای کنترل ذخایر نفتی
خلیج فارس ناممکن میدانستند. با وجود تنشها و تضادهای درونی
قدرتهای غربی، آنها یک سلسله پیمانها در منطقه بستند. از جمله
پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و پیمان نظامی بغداد که عملا
کمترین اثری نداشت و بعدها به "سنتو" تغییر نام یافت. همه ی
این معاهدات برای مقابله با اتحاد شوروی بسته میشد. همزمان و
آرام آرام واشنگتن و لندن برای مقابله با جنبشهای چپ، دست به
حمایت جناح راست اسلامگرا در کشورهای مختلف زدند و مشوق پیدایش
"بلوک اسلامی" در این کشورها شدند. روسای جمهور، وزرای امور
خارجه و گردانندگان سازمان سیا به دلیل آگاهی اندکی که نسبت به
فرهنگ و مذهب در خاورمیانه داشتند، بر این گمان بودند که
میتوانند به آسانی اسب سواری از اسلام استفاده کنند. آنها
میپنداشتند، میتوانند با مردمانی که عمیقا تحت تاثیر باورهای
مذهبی هستند همدردی کنند، حتی اگر این باورها از مذهبی به کلی
متفاوت و بیگانه با آنچه آنها میشناسند بر خاسته باشد. به نظر
آمریکا، راست اسلامی نسبت به سکولارهای چپ گزینه یی بهتر به
عنوان متحد او بود؛ زیرا سکولارهای با تمایلات چپ را ابزار
سیاستهای مسکو میپنداشتند و طیف میانه رو تر آنها نیز شدیدا
بر ضد رژیمهای سلطنتی منطقه بودند. پس از تراژدی جنگ دوم
جهانی رژیم سلطنتی، محدود به کشورهای عربستان سعودی و اردن
نبود، که مصر، عراق، ایران و لیبی نیز در این جرگه بودند.
در دهه ی 1950 موسسات علمی و نظامی دانشگاهی به منظور تحقیق و
پژوهش درباره ی مسائل خاورمیانه تشکیل شد. از این موسسات، عرب
شناسان و شرق شناسانی بیرون آمدند که طرف مشورت سیاستگذاران
آمریکایی برای تصمیم گیری درباره ی منطقه بودند. سیا و وزارت
امور خارجه ی آمریکا دانش آموختگان مرکز "آیوی لیگ" را به
استخدام خود در آوردند. اینان به زبانهای عربی، ترکی، فارسی،
اردو و سایر زبانهای خاورمیانه تسلط داشتند و اینگونه، هسته یی
از عرب شناسان و شرق شناسان مطلع نسبت به مسائل منطقه پدید
آمد. اما به اقرار خود این شرق شناسان، شمار کمی از آنان
اطلاعات کافی از اسلام و اسلامگرایی داشتند و بیشترشان در
مسائل اساسی اقتصادی و سیاسی مطالعه داشتند. بیشتر این عرب
شناسان سکولار بودند و درکی از بنیاد گرایی اسلامی نداشتند. در
واقع بیشتر آنان با ناسیونالیسم عربی احساس همدردی داشتند و
اسلام را تنها سمبلی از گذشته ی منطقه به شمار میآوردند.
با این همه و با دامنه دار شدن جنگ سرد، آندسته ازماموران سیا
و وزارت امور خارجه ی آمریکا که از ناسیونالیسم عرب پشتیبانی
میکردند به مرور زمان حذف شدند. نظرات این افراد از سوی هدایت
کنندگان جنگ سرد و حامیان اسرائیل که هر نوع هواداری از اعراب
را تضعیف میکردند، مورد حمله قرار میگرفت. تا سالهای دهه ی
1970 دیگر واژه ی "عربیست" آنچنان بار منفی یافته و مذموم جلوه
داده شده بود، که به سختی اعتبار آن قابل بازگشت بود. از آن پس
فعالان هوادار صهیونیسم در آکادمیها و ارگانهای دولتی آمریکا
چون سیا و وزارت امور خارجه قدرت را در دست داشتند و به شدت به
هواداران اعراب در این سازمانها میتاختند. کتاب مغرضانه و
طعنه آمیز "رابرت کاپلن" با نام "اعراب: عشق نخبگان آمریکایی"
نمونه ی نمایان و اوج تلاشهای این گروهها بر ضد هواداران اعراب
بود. از آن پس کارخانه ی حمله به روشنفکران هوادار اعراب به
شدت وبیوقفه کار میکرد. اینگونه، تا پیش از طرح نقشه ی
حمله به عراق، اکثر روشنفکران از این دست، از ارگانهای دولتی
حذف شده بودند. بیشتر این افراد به شدت با تز "حمله ی
پیشگیرانه" مخالف بودند؛ اما با حذف آنها، دولت بوش دیگر مطمئن
بود که با تشویق و حمایت همکاران کم اطلاع خود میتواند طرح
حمله را اجرا کند.
(6)
شاید گفته شود که آمریکا نه در پدید آمدن اسلام و نه در ظهور
نوع بنیادگرایانه ی آن نقشی نداشته است. البته این گفته صحیح
است، ولی در اینجا باید به تشابه بنیادگرایی اسلامی و گرایشات
راست مسیحی در آمریکا نیز اشاره کنیم. در ایالات متحده شمار
زیادی از محافظه کاران و مبلغان مذهبی بوده اند، اما ظهور
بنیادگرایی مسیحی در آمریکا به اواخر دهه ی 70 میلادی باز
میگردد؛ زمانی که "تیموتی لاهی"، "انجمن کلیساهای کالیفرنیا"
را بنیاد نهاد یا در تشکیل جنبش "اکثریت اخلاقگرا" همراه "جری
فال ول" فعالیت میکرد. ایندو و دیگران نیز، در ارتقا
سازمانهایی همچون "شورایی برای سیاست ملی" و نیز " وحدت
مسیحیان" نقش داشتند. سازمانهایی چون امپراتوری رسانه ای "پت
رابرتسون" نیز در همین زمان پدید آمدند. تا پیش از این، محافظه
کاران مسیحی نیرویی به لحاظ سیاسی نو ظهور بودند؛ اما در خلال
سه دهه ی گذشته، رشد و سازماندهیبیوقفه یی داشتند چنانکه
اکنون از نظر سیاسی به جنبشی نیرومند و خودآگاه بدل شده است.
همین سمت گیری درباره ی راست اسلامی نیز صادق است. تمایلات
واپسگرایانه ی اسلام به 13 قرن پیش و دوره ی صدر اسلام باز
میگردد. یعنی هنگامی که بخش ضد اصلاح دینی با تمایلات خرد
ستیزانه و تفسیر سطحی از آیات قرآن در مقابل بخش میانه رو با
تمایلات مترقی تر و نگرشی روشن بینانه رقابت داشتند. اکنون
واپسگرایی مسلمانان رنگ ضد مدرنیته، ضد آموزش و پرورش مترقی و
ضد آزادیخواهی و حقوق بشر یافته است. اما این تمایلات تنها
با آغاز جنبش "امت واحد اسلامی" سید جمال الدین
افغانی(اسدآبادی) در اواخر دهه ی 1800 میلادی، تاسیس سازمان
"الاخوان ال مسلمین" مصر بوسیله ی "حسن البناء" در 1928 و
تشکیل "انجمن اسلامی" پاکستان بوسیله ی "ابو الأعلی مودودی" در
1940 همانند بنیادگرایی نوع مسیحی شکلی سازمان یافته و
تشکیلاتی یافت. این نسل اول اسلامگرایان، دقیقا به همان دلایلی
که بنیادگرایان مسیحی در ایالات متحده فرهنگ ستیزه جویی را
ترویج میکردند، به این کار مشغول شدند.
درست همانگونه که راستگرایان مسیحی حمایت مالی صاحبان نفت
در تگزاس و "مید وست" را جلب کردند، راستگرایان اسلامی نیز از
حمایت قدرتهای نفتی خاورمیانه و در رأس همه خاندان
سلطنتی عربستان سعودی و شیخ نشینهای خلیج فارس برخوردار شدند.
همزمان با بسط پیوند میان راستگرایان مسیحی و جناح راست جمهوری
خواهان آمریکا، راستگرایان اسلامی نیز به استراتژیستهای سیاست
خارجی آمریکا نزدیک شدند. حمایت و پشتیبانی از راست مسیحی و
اسلامی بویژه در دوره ی ریاست جمهوری ریگان، که مایل به اتحاد
با هر دو جریان بود، بیشتر شد. آمریکائیان آنقدر درگیر جنگ سرد
شده بودند که از دیدن کمکهای فعالان دست راستی مسیحی و
پارتیزانهای صهیونیست اسرائیلی به افراطیون مسلمان ناتوان
بودند.
بنیادگرایان مسیحی و اسلامی همانندیهای دیگری نیز دارند؛ از
جمله تعصب در باورها و عقایدشان، که کوچکترین انتقادی را بر
نمی تابند و از دین خارج شدگان و باصطلاح مرتدان را مهدور الدم
میشمارند. هر دو گروه بر وحدت سیاست و مذهب باور دارند.
بنیادگرایی مسیحی، آمریکا را نماد "امت مسیحی" میداند و نسخه
ی اسلامی آن خواهان برپایی "امت واحد اسلامی" تحت حکومتی
قدرتمند به شیوه ی خلافت اسلامی یا سلسله یی از "جمهوریهای
اسلامی" تحت قوانین شریعت اسلامی است. هر دو گروه تعصب و
اطاعت کورکورانه یی را در میان هواداران خود تبلیغ میکنند.
هیچ شگفت آور نیست که هم بنیاد گرایی مسیحی و هم نوع اسلامی
آن، جهان امروز را جهان "برخورد تمدنها" میانگارند.
(7)
جنگ با تروریسم شیوه ی غلطی از برخورد با ستیزه جویی اسلامی
است. ستیزه جویی اسلامی در دو شکل ظاهر شده است: اول و بطور
خاص تهدید امنیت داخلی آمریکائیان از سوی القاعده و دوم مشکلات
عمده ی سیاسی در خاورمیانه و آسیا ناشی از رشد اسلامگرایی
افراطی.
در رابطه با القاعده دولت بوش تعمدا تهدید ناشی از این گروه را
بیش از آنچه که هست جلوه داده است. این گروه سازمانی نیرومند
که بتواند برای دولت آمریکا تهدید جدی بشمار آید و یا ایالات
متحده را مغلوب سازد نیست. این سازمان ممکن است دست به اقدامات
تروریستی بزند و جان مردم آمریکا را به خطر اندازد، اما هیچگاه
نتوانسته و نخواهد توانست به سلاحهای کشتار جمعی دست یابد.
این سازمان نفرات زیادی در ایالات متحده ندارد و نیز سرمایه ی
محدودی دارد. گرچه پس از واقعه ی 11 سپتامبر دادستان کل ایالات
متحده مدعی شد که بیش از 5000 جاسوس القاعده در این کشور وجود
دارند؛ اما هیچکدام از صدها مسلمانی که در آمریکا پس از 11
سپتامبر دستگیر یا بازداشت شدند پیوندی با القاعده نداشتند. در
طول سه سال و نیمی که از 11 سپتامبر میگذرد هیچ حمله ی
تروریستی یی از سوی القاعده یا هر گروه تروریستی اسلامی در خاک
آمریکا اتفاق نیفتاده است. هیچ هواپیماربایی، بمب گذاری یا حتی
ترور شخصی روی نداده است. هیچگاه ثابت نشد که عراق یا هر کدام
از کشورهای مسلمان منطقه از جمله سوریه، عربستان سعودی و ایران
با القاعده پیوندی دارند. در واقع تهدید القاعده مهار شدنی
است.
جنگ قهر آمیز نظامی بر ضد القاعده نه تنها راه حل نیست، که خود
مانع تقویت اجرای قانون و اطلاع رسانی است. حمله به افغانستان
نیز اشتباه بود. این حمله نه تنها نتوانست رهبری القاعده یا
طالبان را از بین ببرد، که باعث پراکندن طالبان در منطقه نیز
شد. همچنین نتوانست ثبات را با تشکیل حکومت مرکزی موقت و ضعیف
به عنوان مقابله با جنگجویان طالبان، به این کشور جنگ زده
بازگرداند. بدتر از جنگ افغانستان حمله به عراق بود. کشوری که
هیچ ارتباطی با القاعده یا بن لادن نداشت. به قول یک ناظر
سیاسی، این همانند اشتباه فرانکلین روزولت در حمله به مکزیک در
پاسخ حمله به "پرلهاربر" بود. استفاده از نیروی نظامی به شیوه
یی ناکارآمد بر ضد القاعده، یعنی نیرویی که هیچ مکان معلومی
ندارد، تنها اتلاف هزینه و به زیان خود آمریکا است. با این
شیوه، یعنی استفاده از موشکهای هدایت شونده ی لیزر، حملات
دریایی به استحکامات اسلامگرایان، یا چون اسرائیل یورش با هلی
کوپتر به پناهگاههای حماس و حزب الله و استفاده از موشکهای
کروز برای تخریب تاسیسات نظامی، تنها باعث گسترش تروریسم
اسلامی خواهد شد.
اما، داستان چیز دیگریست. حمله به افغانستان و عراق در راستای
تز "حملات پیشگیرانه" چیزیست که دولت بوش برای پیاده کردن
امپراتوری آمریکا در شکل قدرت نظامی- صنعتی گسترده ی جهانی
از شرق آفریقا تا آسیای مرکزی بدان نیاز دارد. مساله ی القاعده
که میتوانست به شیوه یی عقلانی حل شود، با بزرگ نمایی خطر آن
از سوی دولت بوش و تلاش او برای جلب توافق جهانی ضد القاعده و
سرانجام استفاده ازنیروی نظامی علیه آن، اکنون به مشکل وخیم
تری تبدیل شده است.
هنوز میتوان با القاعده مقابله کرد.
مشکل عمده ی ناشی از رشد اسلامگرایی در خاورمیانه و آسیا بسی
پیچیده تر است. مشکل اول نیز خود از مشکل عمده تر ناشی از رشد
بنیادگرایی پدید میآید. تا زمانی که رشد بنیادگرایی اسلامی
متوقف نشود، القاعده میتواند به شیوههای گوناگون خود را
بازسازی کند؛ همانند عراق که خشم و انزجار ناشی از اشغال این
کشور، باعث پدید آمدن سازمانهای تروریستی با سبک و سیاق
القاعده شده، یا دامنه ی فعالیت سازمانهای تروریست اسلامی چون
حماس و حزب الله که محدود به منطقه ی خاصی میشد را گسترده تر
سازد. چنین است که گروههای مستعد اقدامات تروریستی از سایر
سازمانهای منظم و دارای تشکیلات منسجم، کمک مالی، نظامی و
حمایت معنوی دریافت میکنند و به حملات تروریستی روی میآورند.
نیروهایی که در منطقه، خط مشی اسلام سیاسی دارند، درست مانند
کتری آب جوشی که در حال جوشیدن، که تنها بخار آن قابل مشاهده
است، در شرف طغیان هستند و پیوسته بر شمار افراطیونی که به
سازمانهای تروریستی متمایل میشوند افزوده میگردد.
آمریکا برای خاموش کردن این آتش در حال گسترش چه میتواند
بکند؟ چه اقدامی برای کاستن از گرمای سیاسی جنبش اسلامی
میتواند انجام دهد؟
اولاً و پیش از هر چیز، آمریکا میبایست از عوامل نارضایتی
مسلمانان که موجب روی آوردن آنان به سازمانهایی چون "الاخوان
المسلمین" میشود بکاهد.بیگمان همه ی عوامل نارضایتی
مسلمانان ناشی از اقدامات آمریکا نیست و ایالات متحده نیز نمی
تواند شرایط را از هر جهت بهتر کند. با وجود این، دست کم
ایالات متحده میتواند گامهای موثر و مهمی در جهت تضعیف جناح
راست اسلامگرایی در یارگیری بردارد. آمریکا با همگامی و همکاری
سازمان ملل متحد، اروپا و روسیه میتواند برای کاهش اختلاف
میان فلسطین و اسرائیل با تشکیل دولت فلسطینی مستقل با اقتصادی
موفق، ضمن عقب نشینی اسرائیل از سرزمینهای اشغالی به آنسوی
مرزهای مورد توافق 1967 اقدام کند. اینگونه، یکی از عوامل
مناقشه انگیز از دید جناح راست اسلامگرایی از میان میرود.
ثانیاً، ایالات متحده باید از داعیه ی تسلط بر جهان و برپایی
امپراتوری جهانی اش در خاورمیانه دست بردارد. این مساله مستلزم
عقب نشینی نیروهای نظامی آمریکایی از خاک افغانستان و عراق،
برچیدن پایگاههای نظامی آمریکا در خلیج فارس و عربستان، کاهش
قابل توجه شمار ناوگان دریایی و دیگر تاسیسات نظامی،
ماموریتهای آموزشی و فروش تسلیحات است که دید جهانیان را به
خود جلب میکند. بسیاری از دیپلماتهای ایالات متحده به این
امر که حضور آمریکا در منطقه باعث خشم و انزجار عمومی میشود
آگاهند. ایالات متحده نمی تواند نسبت به این مساله که سرنوشت
اقتصادی و سیاسی خاورمیانه تنها بوسیله ی رهبری کشورهای منطقه
میبایست تعیین شود ادعایی داشته باشد؛ حتی اگر به زیان منافع
آمریکا در منطقه باشد.
ثالثاً، ایالات متحده باید از تحمیل نظرات و خواستهای خویش در
خاورمیانه خودداری ورزد. از سال 2001 آمریکا با اقدامات خود و
بدلیل اینکه به زعم خود "خاورمیانه ی بزرگ" با دموکراسی
آمریکایی همخوانی دارد، لطمات بیشماری وارد آورده
است.بیگمان، از نقطه نظر دولتمردان تندرو کابینه ی بوش،
اعلان وی برای صدور دموکراسی به کشورهای عربی و ایران صرفاً
بهانه ای برای نفوذ و دست اندازی بیشتر در منطقه است. با نگاهی
به ظاهر قضیه، مداخله ی آمریکا این واقعیت را که کشورهای
خاورمیانه خود باید دموکراسی را به شیوه ی خویش و در زمان
مناسب آن بیابند نادیده میگیرد. تحمیل اصلاحات از سوی آمریکا
در حکم توهین به شعور جمعی مردم منطقه و محکوم به شکست خواهد
بود. ممکن است برخی از کشورهای خاورمیانه آمادگی اصلاحات
ساختاری را داشته باشند، اما برخی دیگر در چنین شرایطی نباشند.
تحمیل تغییرات دموکراتیک به منظور جلوگیری از قدرت گیری جناح
راست اسلامگرائی و کسب قدرت سیاسی از سوی "الاخوان المسلمین"
در قاهره، دمشق، ریاض و الجزیره تنها کشورهای بیشتری را به دام
اسلامگرایی افراطی میکشاند. ایالات متحده باید سیاست عدم
مداخله را در جهان اسلام بپذیرد.
رابعاً، ایالات متحده میباید از اعمال سیاستهای خصمانه و ستیزه
جویانه علیه کشورهای خاورمیانه، مانند ایران و سودان که هنوز
تحت حکومتهای اسلامی هستند خودداری کند. موج اسلامگرایی، هنوز
به اوج خود نرسیده است. محتمل است کشورهای دیگری نیز پیش از
افول اسلامگرایی اسیر آن شوند. ایالات متحده باید این واقعیت
را بپذیرد که دیکته کردن سیاستهای امپریالیستی مساله را وخیم
تر کرده و موجب گسترش اسلامگرایی افراطی خواهد شد.
راه نجات ملتهای خاورمیانه رشد جنبشهای سکولار برای بالا
بردن سطح آگاهی، آموزش مردم و مدرن کردن دیدگاه مردم کشورهای
اسیر در چنبره ی اسلامگرایی است. این، کوششی است که چندین دهه
خواهد پایید و همین امروز باید بدان آنرا آغاز کرد. هرگز منطقی
نیست که اسلام با باورهای قرآنی متعلق به قرن هفتم بر همه ی
شئون زندگی، از قبیل سیاست، آموزش و پرورش، علوم و فرهنگ
حاکمیت داشته باشد. این بدان معنی است که جنبش سکولار باید
بتواند این تلقی را که پاسخ مسائل قرن بیست ویکم را در نگاه
واپسگرایانه و بنیادگرایانه میجوید تغییر دهد. بنیادگرایی در
هر شکل و شیوه یی، چه در نوع افراطی اسلامی یا مسیحی آن، و یا
نوع راست آیینی افراطی یهودی حرکتی واپسگرایانه است. دهها
میلیون از مومنان جهان چون مسلمانان و مسیحیان و یهودیان
ایالات متحده میتوانند مذهب را امری خصوصی و جدا از سیاست
بدانند. این، وظیفه ی اکثریت خاموش است که ابتکار عمل را از
بنیادگرایان بگیرد و در این راستا از حمایت جوامع غربی،
سازمانهای غیر دولتی، دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی و سازمانهای
پژوهشی و غیره یاری بخواهد.
مردم خاورمیانه نه تنها باید در راه ساختن کشور خود بکوشند
بلکه باید دست به "نوسازی دینی" نیز بزنند. با فروکش کردن آتش
تنشها و منازعات سیاسی در خاورمیانه، محققان و فیلسوفان و
پژوهشگران دین اسلام با همکاری متقابل و از خلال مباحثه و
مناظره خواهند توانست اسلامی مدرن ارائه کنند و آنرا از انحصار
روحانیون واپسگرا درآورند. این چنین، "خرد جمعی" یی پدید خواهد
آمد، که با تفسیری دیگرگونه از متون و کتب سنتی دینی، جهانبینی
روشن بینانه و مترقی تری را پدید آرد. این "خرد جمعی" میتواند
با آغاز از شهرهای بزرگ- استانبول، قاهره، بغداد، کراچی،
جاکارتا- به هر روستا و ده کوره یی گسترش یابد.بیگمان، چنین
نوسازی یی با انجام اصلاحاتی در سیستم آموزشی و کاستن از مدارس
مذهبی و حوزههای علمیه در کشورهای اسلامی همراه خواهد بود و
این خود نیازمند جایگزینی با رسانههای ارتباط جمعی از قبیل
رادیو، کانالهای ماهواره یی و اینترنت برای دسترسی همگان و
درهر مکان ممکن است. چنین زیرساختی سالها بطول خواهد انجامید
و این ممکن نخواهد شد، مگر اینکه پیش از هرگامی، ابتدا به حضور
نیروهای نظامی و هر نیرویی که در خاوزمیانه تنش زا است پایان
داده شود و اقتصاد سیر بهبود و ترقی پیوسته پیدا کند. نوسازی
دینی نیز، همچون بازسازی ملی زمان میخواهد.
بخش اول
در سال 1885، درست صد سال پیش از آن که دولت ریگان با واسطه
"مک فارلن" در اوج جنگ عراق وارد معامله ای پنهانی برای فروش
سلاح با ایران شود، و یک قرن پیش از آن که ایالات متحده ی
آمریکا میلیاردها دلار هزینه ی مالی صرف کمک به مجاهدان
بنیادگرای اسلامی افغانستان در جنگ ضد شوروی کند، سیاستگردانی
دوره گرد، افغانی- ایرانی تبار، با سیاستگزاران سیاست خارجی و
ماموران امنیتی اینتلیجنس سرویس بریتانیا برای طرح ایده یی
ستیزه گر دیدار کرد. او با خود میاندیشید که آیا بریتانیا
خواهان حمایت از سازماندهی جنبشی پان اسلامیستی در میان
کشورهای مصر، ترکیه، ایران و افغانستان، ضد روسیه ی تزاری
خواهد بود!
این منطقه از جهان (خاورمیانه) میدان بازی و هماوردی بلند مدت
امپریالیستی میان روسیه و انگلستان بر سر کنترل آسیای مرکزی
بود. بریتانیا که بر هند تسلط داشت، پیشتر در 1881 کنترل مصر
را نیز بچنگ آورده بود. همچنین، امپراتوری ترکان عثمانی، که
شامل عراق، سوریه، لبنان، اردن، فلسطین،عربستان سعودی و شیخ
نشینهای خلیج فارس میشد، در حال فروریختن بود، و بخشهایی از
این امپراتوری آماده ی بلعیدن؛ هر چند تجزیه ی کامل امپراتوری،
در گرو جنگ اول جهانی بود. از این پس بزرگترین مستعمرات
امپریالیستی در آفریقا و آسیای جنوب غربی در حال پیدایش بود. و
بریتانیا که استاد بهره برداری از وابستگیهای قبیله ای، قومی
و مذهبی، و نیز به جان هم انداختن اقلیتها برای تحکیم قلمرو
پادشاهی خویش بود، به دسیسه چینی برای پرورش و احیاء جنبشی
اسلامی و سودمند در راستای اهداف خویش میپرداخت. روسیه و
فرانسه نیز در این اندیشه بودند، اما انگلیسها با کمک دهها
میلیون مسلمان خاورمیانه و جنوب آسیا گوی را از رقبای خود
ربودند.
مردی که در 1885 متشکل
ساختن جنبشی پان اسلامیستی
با هدایت بریتانیا را پیشنهاد داد کسی نبود جز "سید
جمال الدین افغانی".
از دهه ی 1870 تا دهه ی 1890 سید جمال الدین از سوی بریتانیا
حمایت شد. دست کم یکجا در اسناد رسمی و پروندههای محرمانه
سرویس جاسوسی دولت هند، پیشنهاد سید جمال الدین در 1882 در
هند مبنی بر این که به
عنوان جاسوس بریتانیا در هند به خدمت درآید، آمده است.
سید جمال الدین، بنیادگزار پان اسلامیسم، در واقع نیای بزرگ
اسامه بن لادن است؛ نه از نظر نسبی که بلحاظ نظری. چنانچه
بخواهیم شجره نامه ی اسلامگرایی دست راستی و افراطی را
برشمریم، چنین خواهد بود:
"شیخ محمد عبده"(1905-
1849)، فعال پان اسلامیست مصری و شاگرد اصلی سید جمال
الدین(1897- 1838)، بیشترین تلاش را برای گسترش نفوذ سید جمال
انجام داد. عبده نیز، "محمد رشید
رضا"(1935-1865)، هوادار
سوری خویش را که بعدها به مصر رفته بود و مجله ی
"المنار" را برای نشر نظرات عبده برای تشکیل دولت متحده ی
اسلامی منتشر ساخت، پرورش داد. رشید رضا به نوبه ی خود "حسن
البناء"(1949-1906) را که بواسطه ی مجله ی "المنار" با آراء
رشید رضا آشنا شده بود، تربیت کرد.
حسن البناء در 1928
سازمان "الاخوان المسلمین"
را بنیاد نهاد. وی شاگردان بسیاری داشت که برجسته ترینشان یکی
"سعید رمضان"، سازمانده
جهانی "الاخوان المسلمون" بود که دفتر آن در سوسیس جای داشت، و
دیگری "ابو الأعلی مودودی" بنیادگزار "جماعت
اسلامی پاکستان"، نخستین حزب سیاسی اسلامی تحت تاثیر
آراء حسن البناء. دیگر جانشینان حسن البناء شعبات دیگری از
"الاخوان المسلمون" را در دیگر کشورهای اسلامی، اروپا و ایالات
متحده ی آمریکا بر پا کردند. یکی از آنان یک سعودی است که در
جنگ آمریکایی مجاهدان افغانستان شرکت داشت و او کسی نیست مگر "محمد
اسامه بن لادن"، که تیره دل ترین مرد این زنجیره بود.
در فاصله ی نیم قرن، از 1875 تا 1925، چهارچوب بلوک کشورهای
اسلامی بواسطه ی امپراتوری بریتانیا پی ریزی شده بود. سید جمال
شالوده ی فکری جنبش پان اسلامیسم را با پشتیبانی بریتانیا و
حمایت شرق شناس برجسته ی انگلیسی، "
ادوارد براون" (Edward
Brown)،
بنیاد نهاد. "عبده"، شاگرد اصلی سید جمال، با کمک کنسول
بریتانیا در مصر، "اولین باینگ لرد کرومر"(Lord
Cromer)،
"جنبش سلفیه"، شکلی از بنیادگرایی واپسگرای افراطی را تاسیس
کرد. برای اینکه بدرستی نقش سید جمال و عبده را دریابیم، جا
دارد که آثارشان را در جریان صد سال تلاشهای بریتانیا برای پی
ریزی و سازماندهی جنبشی پا اسلامیستی و هوادار این کشور
بنگریم. سید جمال، شخصیت خیالپرداز و سست اراده بود، که در
خدمت دیگر قدرتهای استعماری نیز عمل کرد. بنیادگرایی عارفانه و
شبه مدرن او نتوانست به جنبشی توده ای و همگیر بدل شود. "عبده"
شاگرد ارشد سید جمال، بسیار وفادارانه تر بخدمت حاکمان
بریتانیایی مصر درآمد و زمینه ی فکری سازمان "الاخوان
المسلمون" را که سراسر قرن بیستم جنبش غالب در روند اسلامگرایی
بود، فراهم کرد. بریتانیا همزمان با بکارگرفتن عبده برای گسترس
یک جنبش بنیادگرای اسلامی، در دو جبهه ی دیگر نیز- پیش از جنگ
اول جهانی- در همین راستا تلاش کرد؛ در شبه جزیره ی عربستان با
حمایت دسته ای از اعراب بنیادگرا تحت هدایت "ابن
السّعود"، نخستین دولت بنیادگرای اسلامی را پایه ریزی
کرد، و نیز در همین هنگام، َمکه،
دومین خاندان عربی که ادعای ساختگی انتساب به پیامبر اسلام را
داشتند، بر انگیخت و پسران این خاندان را به پادشاهی عراق و
اردن رساند. درآغاز بریتانیا میپنداشت که خاندانهاشمی بعنوان
پاسداران شهرهای مقدس عربی، مکه و مدینه، رهبری جهان اسلام را
بجای امپراتوری رو به زوال عثمانی، با تشکیل خلافت اسلامی
هوادار این کشور بر عهده خواهند گرفت. این نقشه عملی نشد، اما
نقشه ی موازی آن موفق بود. در عربستان، از 1920 به بعد، راست
آیینی (ارتودوکس) وهابی همراه جنبش "سلفیه" در شکل دولت جدید
این کشور، تجلی یافت و خیزش نوین اسلام بنیاگرا و درخدمت
استعمار پدیدار شد.
باید دانست که سید جمال الدین افغانی آغازگر این جریان بوده
است. او و جانشینانش با قدرتهای استعمارگری که بر سر تسلط بر
کمربند وسیع سرزمینهای شرق آفریقا تا چین در ستیز بودند،
همکاری داشت. سالها پس از مرگ سید جمال بسیاری از مورخان و
بیوگرافی نگاران، او را مردی معتقد و با ایمان که برای رنسانس
اسلامی تلاش میکرد، توصیف کرده اند. فردی ضد امپریالیست، ضد
قدرتهای استعماری و اصلاح گری آزاداندیش که میکوشید میان اسلام
سنتی و خردگرایی علمی عصر روشنگری پیوند ایجاد کند. گرچه
میتوان همه ی این ویژگیها را در تظاهرات سید جمال دید، اما
فراتر از این پندار، او سیاستگری شیاد بود که از مذهب بعنوان
ابزاری برای رسیدن به اهداف مقطعی بهره برد و همزمان، متحد و
کارگزار قدرتهای استعماری بود. هر چند سید جمال بتناوب ماموری
در خدمت هر سه قدرت استعماری وقت، یعنی بریتانیا، فرانسه و
روسیه بود، اما شاگرد ارشد او، "عبده"، به بریتانیا صادقانه
وفادار ماند.
سید جمال که ظاهرا در ایران، به سال 1838 بدنیا آمده است،]
"سیدهادی روح القدس" پسرعمه ی سید جمال الدین که در وصف سید
جمال شعری نیز سروده در اسدآباد همدان میزیسته است و از همین
روست که در ایران و به غلط سید جمال الدین افغان به سید جمال
الدین اسدآبادی شهرت دارد. به پاورقی مراجعه کنید. م[
شهرت "افغانی" را برای القاء این گمان که در افغانستان بدنیا
آمده است برگزید. با این حیله او اولاً هویت ایرانی و شیعی خود
را پنهان میکرد، زیرا تشیع شاخه ی اقلیت اسلام است، ثانیا
میتوانست بر اکثریت مسلمانان جهان که اهل تسنن بودند بیشتر
اثر گذارد. پنهان کردن هویت واقعی تنها نخستین نیرنگ سید جمال
بود. چنانکه
"إیلی
کدوری"(Elie
Kedourie)،
شرق شناس برجسته ی بریتانیایی گفته است، سید جمال و شاگردانش
از جمله "محمد عبده" و "رشید رضا"، "بیشترین امساک را در حقیقت
گویی" داشتند. سید جمال بدرازای زندگی خویش هویتی دروغین خود
را گسترش داد. او وانمود میکرد که با سفر به سرتاسر جهان اسلام
پایه ی تئوریک جنبش سیاسی- اجتماعی پان اسلامیسم را گسترش
داده، اما او متفکری بدعت گذار، جاسوسی مرموز، فراماسون، و
فراتر از همه ی اینها، بنوشته ی "کدوری" کسی بود که به "بهره
گیری سیاسی از مذهب" باور داشت.
سید جمال از مذهب استفاده ی ابزاری کرد. ظاهرا دینداری پارسا
بود که میخواست جزئیات الگوی سیاسی از حکومتی با قوانین صدر
اسلام را در مکه مسلط کند، اما در نوشتههای محرمانه اش
باورهای حقیقی خود را آشکار میکند:
"ما سر مذهب را نمی بریم، مگر بوسیله ی خود مذهب. بنابراین اگر
اکنون به ما بنگرید ما را پارسایانی تارک دنیا، و پرستندگانی
نماز خوان که هرگز از فرمان خدا سر نمی پیچند، میبینید."
"کدوری" مینویسد: " این نامه آشکارا نشان میدهد که یکی از
اهداف سید جمال، که شاگرد ارشد او عبده نیز بدان آگاه بوده،
تخریب از درون اسلام بوده است، و روش او برای متحقق کردن این
هدف "تظاهری وفادارانه" به اسلام بوده است." در واقع اگرچه سید
جمال مبلّغ اسلام راست آیین (ارتودوکس) برای تودهها بود، اما
در نهان خدا ناباوری ضدّ اسلام بود که به دیگر ادیان نیز
میتاخت. او خطاب به محفلی زیرزمینی میگوید:
"مذاهب، تحت هر نامی، ماهیتی یکسان دارند. هیچ آشتی و درک
متقابلی میان آنها و فلسفه تحقق پذیر نیست. مذهب، باور ایمانی
را به فرد تحمیل میکند، اما فلسفه او را یکباره از قید مذهب
میرهاند."( رجوع کنید به نظرات آیت الله مصباح یزدی که نسخه
ایرانی این نظرات را اکنون تبلیغ میکند و یا نظرات بنیاگذار
حجتیه در ایران"آیت الله شیخ محمود حلبی" که در اوج جنبش نفت
در دهه 1330، یکباره و با اشاره انگلستان مروج اسلامی شد که
اکنون مصباح یزدی آن را پی گرفته است.م)
با وجود این، سید جمال نتیجه میگیرد که: " تودهها را دلیل و
برهان راضی نمی کند و تنها "خواص" درمی یابند که آموزش و تربیت
تودهها چگونه باید باشد." پختگی محتوای این عبارات بیانگر
چرایی شهرت معنوی سید جمال است. او در سراسر زندگی خویش برای
تودهها پیامی و برای خواص پیامی دیگر داشت. برای تودهها پان
اسلامیسم را ترویج میکرد و برای خواص فلسفه یی دستچین شده.
آری سید جمال که در راستای اهدف خویش، و برای فریب تودهها
ژست ضد امپریالیستی میگرفت؛ با حلقه ی نزدیک شاگردانش، حیله
گرانه هم پیمان امپریالستها نیز میشد.
با وجود این، بسیاری از تاریخ نگاران ظاهربین، میپندارند که
سیاستگردان اسلامگرا میخواست جنبشی در جهان اسلام برانگیزد که
بواسطه ی آن اسلام را به دوره ی شکوفایی و طلایی آغازین آن در
مکه و مدینه بازگرداند. برخی مورخان تقریبا تیزبین، او را
ستیزه گری ضد امپریالیسم میپنداشتند که در جستجوی اصلاح دینی
و برداشتی روشنگرانه و خردگرایانه از اسلام بجای اسلام سنتی و
ایستاست. متاسفانه، این دیدگاه غالب در میان شرق شناسان
برجسته بوده است. برای نمونه "گیب"(H.A.R.
Gibb)"
نویسنده ی کتاب "گرایشات مدرن در اسلام"(1947) مینویسد که سید
جمال به دولتی که تحت "راست آیینی قرآنی"[8]
با نگاهی مدرن اداره میشود، باور داشت. و "ویلفرد کانتول
اسمیت" (Wilfred
Cantwell Smith)]
پاورقی : محقق، پژوهشگر و اسلام شناس برجسته ی کانادایی.[
سید جمال را "کاملترین مسلمان زمان خویش" مینامید. او در کتاب
مشهور خود "اسلام در تاریخ مدرن" مشتاقانه سید جمال را "ضد
امپریالیست" میشناساند.
"او (سید جمال الدین افغانی) غرب را تهدیدی برای اسلام و جامعه
ی اسلامی میدانست و همه را به مقاومت در برابر آن فرا
میخواند... او مخاطبینش را به ترویج عقل و تکنولوژی بر
میانگیخت، برای توانمند شدن، همانگونه که غرب انجام داده
است.... او مسلمانان را به پرهیز از انفعال و تلاش برای عزمی
خود جوش و زنده در این راستا تشویق میکرد."
اسمیت با ستایش سید جمال مینویسد:
"بلحاظ جغرافیایی، گستره ی فعالیت سید جمال، ایران، هند، جهان
عرب، ترکیه و اروپای غربی بود. سید جمال سنی مذهب و صوفی بود.
او مروج ایده ی آشتی با تشیع نیز بود. وی افکار سنتی اسلامی را
با اندیشه ی مدرن اروپایی درآمیخت...او مبلغ نهضتهای سیاسی
اسلامی و شخصیتی در خور احترام بود. وی مدافع ناسیونالیسم بومی
و پان اسلامیسم بوده است. بخش عمده یی از گسترش بعدی اسلام در
سایه ی شخصیت و تلاشهای او انجام گرفت. در حقیقت کمتر جایی در
اسلام قرن بیستم میتوان سراغ گرفت که تحت تاثیر آراء سید جمال
نبوده باشد."
با همه ی این، اسمیت بدرستی میافزاید: "سید جمال نخستین احیاگر
اسلامی بود که به تضاد آشتی ناپذیر تاریخی "اسلام" و "غرب"
باور داشت." اینگونه، در واقع سید جمال افغانی نخستین کسی است
که مفهوم برخورد تمدنها را که صد سال بعد بوسیله ی "برنارد
لوئیس"(Bernard
Lewis)
و "ساموئلهانتینگتون" (Samuel
Hantington)
متداول شد، پیش کشید.
سید جمال الدین را خواه آنگونه که اسمیت او را مردی پویا
شناسانده است، یا او رو فردی فرصت طلب بدانیم، در نقش او
بعنوان پدرخوانده ی سازمان "الاخوان المسلمون" و گروههای
اسلامگرای افراطی مشابه، نمی توان شک کرد.بیگمان، چنانچه به
"برادران مسلمان" ستیزه جو و متعصب امروز گفته شود که مراد و
رهبر معنوی آنان، سید جمال الدین افغانی، خداناباور و فراماسون
بوده است، دچار ضربه ای روحی خواهند شد. با وجود این، "ریچارد
میشل" (Richard
P.Mitchell)
که کتابش، "درون سازمان الاخوان المسلمون" صریح ترین و روشن
ترین نمونه ی تحقیقی درباره ی این سازمان است، میگوید که
سرآغاز سازمانهای تروریستی و ستیزه جویانی که پس از جنگ دوم
جهانی در مصر غالب شدند، مستقیماً به سید جمال الدین افغانی
باز میگردد. وی مینویسد "اعضای اخوان المسلمون خود را در مسیر
جنبشی اصلاح طلب و مدرن یافتند که از سوی سید جمال، محمد عبده
و رشید رضا مطرح میشد." او میافزاید: " اعضای سازمان نسبت به
سید جمال گونه ای بستگی و نزدیکی احساس میکردند. بسیاری از
ایشان او را "پدر روحانی" جنبش میدانستند و در این میان حسن
البناء کسی است که بیشترین شباهت را به وی دارد."
بخش دوم
بریتانیا از1899 تا پس از جنگ اول جهانی، یکی از برجسته ترین
بازیهای امپریالیستی قابل تصور خویش را آغاز کرد. امپراتوری
نزار عثمانی در واپسین دم زندگی بود. از سوی دیگر پیشرفتهای
تکنولوژیک در زمینه ی نیروی دریایی و راه آهن همچنین گسترش
موتورهای درونسوز و اتوموبیل، نیاز سیری ناپذیری به نفت داشت.
با وجود تگزاس، رومانی و باکو بعنوان مراکز تولید نفت کم کم
برای استراتژیستهای امپریالیست آشکار میشد که ایران، عراق، و
عربستان نیز منابع نفتی فراوان و ارزشمندی دارند.
امپریالیستهای سود جو، آسیای جنوب غربی را صحنه ی شطرنج بزرگی
میدانستند و هر کدامشان برای حفظ موقعیت خویش میکوشید. بازی
لندن این بود که خود را جانبدار مسلمانان جهان وانمود کند؛ اما
نه با گشاده رویی در برابر روشنفکران جهان اسلام یا با متجدد
کردن برجستگان که با حمایت از تودههای سنت اندیش و حاکمان
خودکامه.
با راندن فرانسه از خاورمیانه، میبایست بریتانیا همزمان با سه
قدرت دیگر آن روز جهان دست و پنجه نرم کند. روسیه که بنظر
میرسید عزم نفوذ از شمال دارد یک سوی نگرانی بریتانیا بود.
آلمانها که قدرت جهانی شان تحت حاکمیت قیصر در حال توسعه بود
از سویی با ترکیه رابطه داشتند و از سوی دیگر برای ساخت خط آهن
از برلین به بغداد نقشه میکشیدند. و ترکان عثمانی که گرچه
قدرت امپراتوریشان محو میشد هنوز برگ برنده ی "خلافت" را در
دست داشتند و دست کم اسما مدعی نمایندگی مسلمانان سنی راست
آیین (ارتودوکس) بودند. لندن کاملا کنترل هند را (که شامل
پاکستان امروزی نیز میشد) در اختیار داشت و "لرد کرومر" مصر و
کانال آبی سوئز را بعنوان شریان حیاتی بریتانیا بسوی هند قبضه
کرده بود. انگلستان در افغانستان و ایران نیز نیروی موثر و
غالب بود. نیز مناطق مهمی از قبرس تا شرق آفریقا و تا عدن را
در اختیار داشت که میتوانست برای لشکرکشی و نمایش قدرت در
خلیج فارس سودمند باشد. بریتانیا در بازی خویش برای کنترل عراق
و عربستان نیازمند نیرویی در برابر قدرت حاکم ترکان در سرزمین
پهناور و شنزار عراق بود.
نخستین گام برای رسیدن به این هدف ایجاد پیوند اتحادی بلند
مدت میان انگلستان و شاه آینده ی عربستان سعودی از یک سو و
جنبش اسلامی وهابی از سوی دیگر بود. برای پی بردن به چگونگی
چنین پیوندی، نخست باید به پس و به سده ی 18 بازگردیم زمانی که
نخست میان "السعود"، خاندان سلطنتی آینده و "الشیخ" خانواده ی
اسلامگرایان وهابی تفاهمی رخ نمود.
در میانه ی سده ی هجدهم مسلمان مروج دوره گردی مناطق شمالی و
اسلام خیز شبه جزیره ی عربستان را از مکه و مدینه تا بیایانهای
"الاحساء" در شرق بصره، بغداد و دمشق درنوردید. او "محمد بن
عبدالوهاب" متولد 1703 بود که، اقامتگاهی دائم نداشت و شهرنشین
نبود، و زحمت آموزش در مراکز روشنفکری جهان عرب را بخود
نمیداد. "عبدالوهاب" با انگیختن جهاد اسلامی پرخاش میکرد که
مسلمانان باید خود را از قید هر آنچه از هزار سال پی | 
